دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥ - ابن ابی صادق
ابن ابی صادق
نویسنده (ها) :
غلامرضا جمشیدنژاد
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٤ تیر ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِبن اَبی صادِق، ابوالقاسم، عبدالرّحمن بن علی بن احمد ابن ابی صادق نیشابوری (ح ٣٨٥-٤٧٠ق / ٩٩٥-١٠٧٧م)، پزشك، كالبدشناس و شارح آثار بقراط و جالینوس و ملقّب به بقراط دوم.
تاریخ تولد و سال فوت ابن ابی صادق را در منابع متقدّم به صراحت تعیین نكردهاند، اما به طور مسلّم در ٤٦٠ق / ١٠٦٨م وی زنده بوده است (ابن ابی اصیبعه، ٣ / ٣٣) و هشتاد و چند سال زندگی كرده است (بیهقی، ١٠٨؛ شهرزوری، ٢ / ٤٥). منابع متأخر تاریخ فوت او را در حدود ٤٧٠ق / ١٠٧٧م دانستهاند (بغدادی، ایضاح المكنون، ٢ / ٢٧٩؛ ظاهریه، ٤٣٦). ابن ابیصادق تحصیلات خود را در زادگاهش آغاز كرد و ادامه داد تا در فنون حكمت به خصوص در طب به مقامی عالی رسید. او را مردی قناعت پیشه، خوش گفتار، هوشمند، خوشرو، شیفتۀ یادگیری علوم و فنون و ماهر در پزشكی كه آن را از ابن سینا آموخته بود، شمردهاند (فارسی، ٤٩٠؛ بیهقی، ١٠٧؛ شهرزوری، ٢ / ٤٥) شاگردی وی نزد ابن سینا ظاهراً بایستی به حدود نخستین دهۀ سدۀ ٥ق / ١١م مربوط باشد. ابن ابی اصیبعه (٣ / ٣٣) و برخی دیگر نیز رابطۀ استادی و شاگردی میان آن دو را تأیید كردهاند (لاهیجی، ٢ / ٢٦٦؛ GAL, I / ٦٣٨؛ ووستنفلد، ٨٢).
ابن ابیصادق پس از فراگیری حكمت و پزشكی، در نیشابور به طبابت مشغول شد و به علّت علاقه به همشهریان خود، دعوت سلطان ابراهیم غزنوی را برای رفتن به دربار وی رد كرد (بیهقی، ١٠٨- ١٠٩؛ شهرزوری، ٢ / ٤٥-٤٦). در معالجۀ عارضۀ قولنج عَمیدالملك كُنْدُری به دست وی كه بیهقی (صص ١٠٧- ١٠٨) و شهرزوری (٢ / ٤٥) آن را گزارش كردهاند، تردیدی نیست، اما ارتباطی كه میان درگذشت ابن ابیصادق و این معالجه یاد كردهاند، صحیح به نظر نمیرسد؛ زیرا در صورت صحّت این ارتباط، باید تاریخ فوت او را پیش از سال قتل عَمیدالملك (٤٥٦ق / ١٠٦٤م) بدانیم كه با تصریح ابن ابی اصیبعه بر زنده بودن وی بعد از این تاریخ، منافات دارد. سید اسماعیل جرجانی مؤلف ذخیرۀ خوارزمشاهی از شاگردان برجستۀ ابن ابیصادق بوده است (الگود، ٢٤٨). در زمینۀ اخلاق پزشكی به عقیدۀ ابن ابی صادق «پزشك حقیقی كسی است كه زیان خود را در رذیلتها بداند و نخست خود را به انواع فضیلتها درمان كند، سپس به معالجۀ بدنها رو آورد؛ زیرا كسی كه بدون درمان اخلاقی به معالجه بدنها مشغول گردد، در پستترین مرتبه است» (بیهقی، ١٠٩؛ شهرزوری، ٢ / ٤٦). وی در باب تشخیص ماهیت بیماریها و استخراج قوانین طبّی از راه استقرای علمی و تجربۀ پزشكی و نیز دربارۀ نقش پرهیز و گرسنگی در كاهش وزن بدن و درمان چاقی، سخن گفته است (ظاهریه، ٢١٩). شرحهای او را بر آثار پیشینان درخور توجه دانستهاند (لكلرك، I / ٤٧٩). ابن ابیصادق سالهای آخر عمر را در روستایی ییلاقی، واقع در ١٢ فرسنگی نیشابور به نام «اَنْبَروذِستانه» به سرآورد (بیهقی، ١٠٧- ١٠٨؛ شهرزوری، ٢ / ٤٥).
آثار ابن ابی صادق بدین شرح است:
١. شرح فصول بقراط، بهترین شرح كتاب فصول و مهمترین اثر ابن ابی صادق است كه در ٤٦٠ق / ١٠٦٨م تألیف آن پایان یافته (ابن ابی اصیبعه، ٣ / ٣٣؛ لاهیجی، ٢ / ٢٦٦) و اوفَر الشّروح نامیده شده است (حاجی خلیفه، ٢ / ١٢٦٨). مؤلفی ناشناس به تلخیص این كتاب پرداخته كه نسخهای از آن در كتابخانۀ شهید علی تركیه موجود است (احسان اوغلی، ٢٠٩؛ دربارۀ نسخههای شرح فصول و محل نگهداری هر كدام نك : همو، GAS, III / ٣٠).
٢. شرح نَقْدِمَة المَعرفة بقراط، در مبادی پزشكی است (ابنابیاصیبعه، همانجا؛ بغدادی، هدیة العارفین، ١ / ٥١٧؛ لكلرك، همانجا؛ ووستنفلد، ٨٢) و در كتابخانۀ ملی پاریس موجود است (دوسلان، شم ٢٨٣٨).
٣. شرح منافع الاعضای جالینوس، در كالبدشناسی است و تألیف آن در ٤٥٩ق / ١٠٦٧م به پایان رسیده است (ابن ابیاصیبعه، همانجا). پیش از آن، شرحی بدین خوبی بر كتاب منافع الاعضاء نوشته نشده بوده است (حاجی خلیفه، ٢ / ١٨٣٤-١٨٣٥). نجمآبادی نام كتاب را به اشتباه تلخیص منافع الاعضاء جالینوس ذكر كرده است (ص ٦٩٣). دستنویس آن در كتابخانۀ ملی پاریس موجود است(دوسلان، شم ٢٨٥٤).
٤. شرح مسائل حُنین، اصل مسائل از تألیفات پزشكی حُنین بن اسحاق است كه ابن ابی صادق بر آن دو شرح نوشته است، یكی شرح كبیر و دیگری شرح صغیر (ابن ابی اصیبعه، همانجا). از این دو شرح نسخههای چندی در كتابخانهها وجود دارد .(GAS, III / ٢٥٠)
٥. جواب ایرادهای محمّد زكریای رازی بر جالینوس، ابنابیاصیبعه (همانجا) از این رساله سخن گفته، امّا تا به حال وجود نسخهای از آن در جایی گزارش نشده است.
٦. كتاب تاریخ كبیر (ابن ابی اصیبعه: همانجا؛ بغدادی، ایضاح المكنون، ٢ / ٢٧٩؛ لكلرك، ووستنفلد، همانجاها). از این كتاب هم وجود نسخهای گزارش نشده است .
٧. نُخبَة العلاج، در كتاب خطی المغنی فی الطّب، موجود در كتابخانۀ مجمع علمی بغداد، شم ١٤٣م، از این كتاب به عنوان یكی از منابع مورد استفاده مؤلف ذكر شده، اما ابن ابی اصیبعه از آن نام نبرده است. برخی احتمال دادهاند كه این اثر با رسالة الادویة و الاطعمة، یكی باشد (ظاهریه، ١ / ٢١٩).
٨. رسالة الادویة و الاطعمة المقتبسة من الاحادیث المكرّمة، یك نسخه از آن به شمارۀ ٦ / ١٣٥٩ در كتابخانۀ ملی الجزایر موجود است (ظاهریه، همانجا؛GAL, I / ٨٨٧).
مآخذ
ابن ابی اصیبعه، احمدبن قاسم، عیون الانباء، بیروت، ١٣٧٧ق / ١٩٥٧م؛
احسان اوغلی، اكملالدین، فهرس مخطوطات الطب الاسلامی ...، استانبول، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
الگود، سیریل، تاریخ پزشكی ایران، ترجمۀ باهر فرقانی، تهران، ١٣٥٦ش؛
بغدادی، اسماعیل، ایضاح المكنون، استانبول، ١٩٤٥م؛
همو، هَدّیة العارفین، استانبول، ١٩٦٧م؛
بیهقی علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، به كوشش محمد شفیع، لاهور، ١٩٣٥م؛
حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤٣م؛
شهرزوری، محمدبن محمود، نزهة الارواح و روضة الافراح، به كوشش خورشید احمد، حیدرآباد دكن، ١٣٩٦ق / ١٩٧٦م؛
ظاهریه، خطی؛
فارسی، عبدالغافربن اسماعیل، تاریخ نیشابور، به تلخیص ابراهیم بن محمد بن ازهر صریفینی، به كوشش محمدكاظم محمودی، قم، ١٤٠٣ق؛
لاهیجی، محمّدبن علی، محبوب القلوب، نسخۀ عكسی كتابخانۀ دانشگاه تهران، شم ٤٨٨٩؛
نجمآبادی، محمود، تاریخ طب در ایران، تهران، ١٣٥٣ش؛
نیز:
De Slane, M. Le Baron, Catalogue des manuscrits, orabes, Paris, ١٨٨٣-١٨٩٥;
GAL;
GAS;
Leclerc, Lucien, Histoire de la médecine arabe, Paris, ١٨٧٦;
Wüstenfeld, F., Geschichte der arabischen Aerzte und Naturforscher, New York, ١٩٧٨.
غلامرضا جمشیدنژاد