دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٥ - بنی منجم
بنی منجم
نویسنده (ها) :
یونس کرامتی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٣ تیر ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَنی مُنَجَّم، یا آل منجم، شهرت خاندان ابن ابی منصور (ه م)، منجم و ریاضیدان بنام ایرانی روزگار مأمون. بنی منجم نخست به نجوم و علوم ریاضی گرایش داشتند، اما بعداً بیشتر در موسیقی و نیز ادب و شعر عربی نامیشدند. نیای بزرگ این خاندان، ابان حسیس یا فیروزان (مشهور به ابومنصور)، منجم منصور عباسی بود (ابن خلكان، ٦ / ٧٩). فرزندش، «بزیست» در روزگار مأمون اسلام آورد و نام خود را به یحیى بن ابی منصور (ترجمۀ بزیست پسر فیروزان) تغییر داد (ه د، ٢ / ٦٩٧). یحیى ٤ پسر داشت: سعید، حسن، محمد و علی. محمد در ادب عربی، نجوم و موسیقی چیرهدست بود و آثاری از جمله اخبار الشعراء، از خود بر جای گذاشت (ابوالفرج، ١٦ / ١٢؛ ابن ندیم، ١٦٠؛ قس: شابشتی، ١٥٣). همۀ افرادی كه بعدها از این خاندان نامیشدند، از فرزندان علی بن یحیى بودند.
اینک افراد مشهور خاندان:
١. ابوالحسن علی بن یحیى بن ابی منصور
(٢٠١-٢٧٥ق / ٨١٦- ٨٨٨م)، مشهور به ابن منجم. او در آغاز از نزدیكان محمد بن اسحاق بن ابراهیم مصعبی حكمران فارس بود؛ سپس به خدمت فتح بن خاقان، وزیر متوكل درآمد و پس از آن، از ندیمان خاص و محرم اسرار متوكل، منتصر، مستعین و معتمد عباسی شد و در بحرانهای سیاسی این دوره نیز دستی داشت. وی در سامرا درگذشت و همان جا به خاك سپرده شد (نک : طبری، ٩ / ٢١٦، ٢٢٩، ٢٥٣، ٣٤٣-٣٤٤؛ مسعودی،٤ / ٥٤-٥٥؛ ابنندیم، همانجا).
علی بن یحیى یكی از شاعران و ادبای به نام روزگار خود بود (برای نمونۀ اشعارش، نک : صولی، اخبار...، ٤٢، ٤٤)، چندان كه ادیبی چون صاحب بن عباد از وی در زمرۀ ظریفترین و حاضر جوابترین شعرا یاد كرده است (ثعالبی، خاص ...، چ امین، ٥٣). برخی از برجستهترین شاعران آن دوره در مدح، و گاه ذم وی، و نیز پس از مرگش در رثای او ابیاتی سرودند (ابن معتز، ١٣٢؛ بحتری، ١٦٢٢-١٦٢٥، جم ؛ ابن رومی، ٥٧-٥٩، جم ؛ ابنابیعون، ١٨٩؛ مرزبانی، معجم ...، ١٤١-١٤٢، الموشح، ٣٥-٣٦، ٥٣-٥٤؛ شابشتی، ١٠؛ یاقوت، ٦ / ٤٩، ١٥ / ١٤٤-١٥٤).
علی با موسیقیدانان و خنیاگران برجستۀ روزگار خود، به ویژه اسحاق بن ابراهیم موصلی، موسیقیدان مشهور عصر عباسی نشست و برخاست و دوستی داشت؛ از اسحاق درس گرفت، همدم او شد و رسالۀ اخبار اسحاق بن ابراهیم را دربارۀ او تألیف كرد كه پس از رسالۀ حماد بن ابراهیم، كهنترین زندگی نامۀ اسحاق موصلی به شمار میآید. این رساله و مطالبی كه یحیى بن علی و دیگر ادبا و موسیقیدانان آن روزگار از علی نقل كردهاند، از منابع مهم ابوالفرج اصفهانی در الاغانی بوده است (مثلاً نک : ١ / ٢٥٢، ٥ / ٢٧٠-٢٧٢، ٢٧٥-٢٧٩، ٢٨٦-٢٨٧، ٧ / ٣٠٠، ٨ / ٨٩، جمـ؛ صولی، همان، ٢٢١؛ نیز فارمر،.(١٢٦
گفتهاند: متوكل هنگامیكه خواست كتاب احمدبن یحیى بلاذری در خصوص اصلاح تقویم و تأخیر خراج را بررسی كند، كسی را شایستهتر از علی بن یحیى و محمد بن موسی بن شاكر نیافت (یاقوت، ١٥ / ١٤٥ بب ). یاقوت (١٥ / ١٥٧) و ابنطاووس (ص ١٥٧) به نقل از نشوار المحاضرۀ ابوعلی محسن بن علی تنوخی ــ كه وی از نزدیك نوادۀ علی بن یحیى را میشناخته است (نک : تنوخی، نشوار...، ١ / ١٥) ــ آوردهاند كه علی بن یحیى باغی، و در آن باغ قصری مجلل، و در آن قصر كتابخانهای گرانقدر داشت كه خزانة الحكمه نامیده میشد و مردم از هر سرزمینی به این كتابخانه میآمدند و یحیى از ثروت خویش بدانها نفقه نیز میداد. براساس همین حكایت، ابومعشر بلخی نیز یكی از این مراجعان بوده است، اما بیتردید این بخش از روایت (باتوجه به روزگار زندگی ابومعشر) نادرست است. در متنی كه امروزه از نشوار به چاپ رسیده است، این مطلب دیده نمیشود و شاید این دو به بخشی از نشوار كه امروزه مفقود شده است، استناد كردهاند. به هر روی، در بیشتر مآخذ آمده است كه علی بن یحیى سرپرست مؤسسهای به همین نام بوده كه توسط فتح بن خاقان تأسیس شده بوده است. این امر نیز بعید نیست كه علی پس از همكاری احتمالی در دارالعلم موصلی (نخستین دارالعلم بغداد)، و پس از آن سرپرستی خزانة الحكمۀ فتح بن خاقان، خود به تأسیس مؤسسهای مشابه اقدام كرده باشد؛ به ویژه آنکـه وی در كنار بنی موسی یكی از مهمترین حامیان مترجمان و مؤلفان برجستۀ آن روزگار بوده است. به هر روی، حنین علاوه بر ترجمۀ چند اثر از جالینوس و دیگران برای علی بن یحیى، به درخواست وی یكی از مهمترین آثار خود را در خصوص آثار ترجمه شدۀ جالینوس به عربی نوشت. اسحاق بن حنین و حبیش نیز، آثاری را به سفارش یحیى به عربی ترجمه كردند. ثابت بن قره نیز افزون بر تألیف رساله ای دربارۀ ابواب علم موسیقی در پاسخ علی بن یحیى، كتاب اصول هندسۀ ارشمیدس را نیز برای وی به عربی درآورد (حنین، شم ١١، ١٤، ٥٠، ٥١، ٥٣، ٨٤، ١٠٤، ١٢٦، ١٢٧؛ قفطی، ١١٧).
از آثار اوست: ١. اخبار اسحاق بن ابراهیم؛ ٢. الشعر و الشعراء القدماء والاسلامیین؛ ٣. الطبیخ (ابن ندیم، ١٦٠).
٢. ابوعیسی احمد بن علی بن یحیى
(د ٣٢٠ق / ٩٣٢م). ابنندیم كتابی به نام تاریخ سنی العالم را بدو نسبت داده است (ص ١٦١). برخی همچون ابن شاكر كتبی (ص ٥١)، صفدی (٧ / ٢٢٨)، ثعالبی ( یتیمة...،٣ / ٢٠٩، ٢٢٧؛ نیز نک : تحفة...، ١٢٧- ١٢٨)، یاقوت (٦ / ١٧٧، ٢٨٤) و نیز كحاله (٢ / ٢٤) بر اثر خلط میان ابوعیسی احمد و ابوالفتح احمد (شم ٥ همین مقاله)، از اشعار ابوعیسی در مدح صاحب بن عباد، یا از تألیف تاریخ سنی العالم توسط ابوالفتح یاد كردهاند. ابوعیسی كتابی نیز با عنوان اثبات نبوة نبیناً محمد المصطفی (ع) من طریق البرهان المنطقی نوشته كه قسطا بن لوقا (د ح ٣٠٠ق / ٩١٣م)، ریاضیدان و مترجم مشهور رسالهای در پاسخ به آن نگاشته است (بیهقی، ١١٠؛ قفطی، ٢٦٣؛ ابن ابی اصیبعه، ١ / ٢٤٤).
٣. ابو احمد یحیى بن علی بن یحیى (٢٤١-٣٠٠ق / ٨٥٥-٩١٢م)، از ندیمان خاص موفق و خلفای بعدی، و در شمار متكلمان معتزلی بود. در خانۀ او جلسات مباحثه با حضور جمعی از متكلمان تشكیل میشد. از جملۀ آثار او كتاب الباهر فی اخبار (و اشعار) شعراء مخضرمی الدولتین است كه ناتمام ماند و فرزندش، احمد آن را تكمیل كرد (ابن ندیم، همانجا). مهمترین اثر یحیى بن علی رسالهای است كه در خصوص نظریات اسحاق موصلی در باب موسیقی و تفاوت آن با آراء ابراهیم بن مهدی ــ كه سبك كهن اسحاق را بسیار دشوار میشمرد و معتقد به ساده كردن آن بود ــ نوشت (برای آگاهی بیشتر، نک : ه د، ٨ / ٢٥١-٢٥٢).
٤. ابوالحسن احمدبن یحیى بن علی
(د ٣٢٧ق / ٩٣٩م). وی ادیب، شاعر، متكلم، فقیه و یكی از پیروان مذهب محمد بن جریر طبری بود و آثاری نیز در این زمینه نگاشت. او را نیز همچون پدرش در زمرۀ فقهای معتزلی شمردهاند. ابوالحسن با خلفای معاصر خود و به ویژه الراضی بالله رابطهای نزدیك داشت (ابنندیم، ١٦١؛ ابن مرتضی، ١٠٠، ١٠٢؛ ثعالبی، خاص، چ نقوی، ٥٢٤). از آثار اوست: ١. كتابی دربارۀ خاندان خود و نسب ایرانی آنها؛ ٢. الاجماع فی الفقه علی مذهب الطبری؛ ٣. المدخل الی مذهب الطبری و نصرة مذهبه؛ ٤. الاوقات؛ ٥. تكمیل كتاب الباهر پدرش (ابن ندیم، ١٦٠-١٦١).
٥. ابوالقاسم یوسف بن یحیى بن علی
او همچون برادرش ابوالحسن از ندمای خلفای روزگار خود بود و در بیمارستان سیده كه به همت سنان بن ثابت در ٣٠٦ق/٩١٨م تأسیس شد، بر امور اداری و پرداخت حقوقها نظارت داشت (قفطی، ١٩٥؛ ابنابیاصیبعه، ١/٢٢٢؛ صولی، الاوراق، ٩). مرزبانی نیز با او مراوده داشته، و مطالبی را از او روایت كرده است ( الموشح،٥١، ١٠٠، ١٤٣، ٢٠٢، جم ). فرزندش احمد (یا محمد؟) نیز شرحی بر الثمره منسوب به بطلمیوس نوشت (قفطی، ٧٨) و نوهاش، ابوالعباس هبة الله بن محمد نیز در علوم مختلف دست داشت. تنوخی مطالب بسیاری از هبهالله نقل كرده است ( نشوار،١/٤١، ٢/٣٣٦؛ نیز حاتمی، ٩٧). از وی اشعاری در مدح ابوعلی حسن بن احمد (یكی از جانشینان صاحب بن عباد در وزارت) نقل شده است (نک : تحفة، ٥٦؛ ثعالبی، خاص، همان چ، ٥٢٥، كه این ابیات را بسیار ستوده است، قس: یتیمة، ٣/٢٨٦).
٦. ابوعبداللههارون بن علی بن یحیى
(٢٥١-٢٨٨ یا ٢٨٩ق / ٨٦٥-٩٠١ یا ٩٠٢م). از آثار اوست: ١. البارع یا اخبار الشعراء المولدین كه گزیدهای است از اشعار حدود ١٦٠ شاعر (از بشار بن برد تا محمد بن عبدالملك بن صالح)، بدون اشاره به احوال آنان (یاقوت، ١٩/٢٦٢- ٢٦٣). ثعالبی كتاب یتیمة الدهر را در ادامۀ این كتاب و به عنوان ذیلی بر آن نوشت كه بعدها با ذیلهای پی درپی چون دمیة القصر باخرزی، زینة الدهر حظیری و خریدة القصر عمادالدین كاتب تكمیل شد (ابن خلكان، ٥/١٤٩-١٥٠؛ ذهبی، ٢١/٣٤٦). این اثر از جملۀ مآخذ مهم یاقوت، ابن خلكان و ذهبی بوده است. ٢. اخبار العشراءالكبیر كه به پایان نرسید و تنها مطالبی دربارۀ بشار، ابوالعتاهیه و ابونواس در آن آمد. ٣. كتاب النساء و ما جاء فیهن من الخبر و محاسن ماقیل فیهن من الشعر والكلام الحسن (ابن ندیم، ١٦١).
٧. ابوالحسن علی بنهارون بن علی
(٢٧١-٣٥٢ق / ٨٨٤-٩٦٣م)، از دوستان ابن ندیم بوده، و وی چیرهدستی و ظرافتش را در شعر ستوده است. از آثار اوست: ١. شهر رمضان كه برای الراضی بالله تألیف كرد؛ ٢. النوروز و المهرجان؛ ٣. الرد علی الخلیل فی العروض؛ ٤. رسالة فی الفرق بین ابراهیم بن المهدی و اسحاق الموصلی فی الغناء؛ ٥. كتابی درخصوص نسب خاندانش؛ ٦. كتابی در مقابله با الاغانی ابوالفرج اصفهانی؛ ٧. الفرق و المعیار بین الاوغاد والاحرار (ابن ندیم، همانجا؛ مرزبانی، معجم، ٤٦٤).
٨. ابوعبداللههارون بن علی بنهارون بن علی بن یحیى
(٣٠٢-٣٧٦ق / ٩١٤-٩٨٧م). به گفتۀ ابن ندیم وی شاعر و ادیب بود و كتاب مختار فی الاغانی را نوشت (همانجا)؛ اما قفطی او را یكی از منجمان مشهور آن روزگار شمرده، و به آثار ادبی او اشاره نکـرده است. به گفتۀ قفطی زیج هارون بن علی در میان مردم بسیار رایج بوده است (ص ٣٣٨). زوتر (ص ٣٤) و كندی (ص١٣٦) این زیج را از آن پدربزرگ وی، و زمان تألیف آن را نیز حدود سال ٢٥٠ق / ٨٦٤م دانستهاند كه ظاهراً ناشی از خلط نام دو هارون است (نیز نک : GAS, VI / ٢١٦).
٩. ابوالفتح احمد بن علی بنهارون بن علی بن یحیى
(د پس از ٣٧٧ق / ٩٨٧م). وی ادیب و شاعر و از نزدیكان صاحب بن عباد، وزیر مشهور آلبویه بود (نباید او را با ابوعیسی احمد بن علی بن یحیى (شم ٢ همین مقاله) اشتباه كرد). تنوخی وی را از نزدیك میشناخته، و مطالبی از او نقل كرده است. او در ٣٧٧ق احمد بن علی را دیده، شعر او را نیز ستوده است ( الفرج ...،٢٨٦- ٢٨٨، نشوار، ٣ / ٢٨٤-٢٨٥؛ یاقوت، ٣ / ٢٥٠-٢٥٤).
مآخذ
ابن ابی اصیبعه، احمد، عیون الانباء، به كوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ق / ١٨٨٢م؛
ابن ابی عون، ابراهیم، التشبیهات، به كوشش محمد عبدالمعید خان، كیمبریج، ١٣٦٩ق / ١٩٥٠م؛
ابن خلكان، وفیات؛
ابن رومی، علی، دیوان، به كوشش حسین نصار، قاهره، ١٣٩٣ق / ١٩٧٣م؛
ابن شاكر كتبی، محمد، عیون التواریخ، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز (ازنسخۀ چستربیتی)؛
ابنطاووس، علی، فرج المهموم فی تاریخ علماء النجوم، قم، ١٣٦٣ش؛
ابنمرتضی، احمد، طبقات المعتزلة، به كوشش زوزانا دیوالد ویلتسر، بیروت، ١٣٨٠ق / ١٩٦١م؛
ابن معتز، عبدالله، دیوان، به كوشش عزیز افندی زند، قاهره، ١٨٩١م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، قاهره، دارالكتب المصریه؛
بحتری، ولید، دیوان، به كوشش حسن كامل صیرفی، قاهره، ١٩٧٣م؛
بیهقی، علی، تاریخ حكماء الاسلام، به كوشش محمد كرد علی، دمشق، ١٣٦٥ق / ١٩٤٦م؛
تحفة الوزراء، منسوب به عبدالملك ثعالبی، به كوشش حبیب علی راوی و ابتسام مرهون صفار، بغداد، ١٩٧٧م؛
تنوخی، محسن، الفرج بعد الشدة، به كوشش عبود شالجی، بیروت، ١٣٩٨ق / ١٩٧٨م؛
همو، نشوار المحاضرة، به كوشش عبود شالجی، بیروت، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
ثعالبی، عبدالملك، خاص الخاص، به كوشش حسن امین، بیروت، دار مكتبة الحیاة؛
همو، همان، به كوشش صادق نقوی، حیدرآباد دكن، ١٤٠٥ق / ١٩٨٤م؛
همو، یتیمة الدهر، به كوشش محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، دارالفكر؛
حاتمیكاتب، محمد، الرسالة الموضحة، به كوشش محمد یوسف نجم، بیروت، ١٣٨٥ق / ١٩٦٥م؛
حنین بن اسحاق، رسالة الی علی بن یحیى، به كوشش مهدی محقق، تهران، ١٣٧٩ش؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
شابشتی، علی، الدیارات، به كوشش كوركیس عواد، بغداد، ١٣٨٦ق / ١٩٦٦م؛
صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به كوشش احسان عباس، ویسبادن، ١٣٨٩ق / ١٩٦٩م؛
صولی، محمد، اخبار ابی تمام، به كوشش خلیل محمود عساكر و دیگران، بیروت، المكتب التجاری؛
همو، الاوراق، قسم اخبار الراضی بالله و المتقی لله، به كوشش ج. هیورث دن، قاهره، ١٣٥٤ق / ١٩٣٥م؛
طبری، تاریخ؛
قفطی، علی، تاریخ الحكماء، اختصار زوزنی، به كوشش لیپرت، لایپزیگ، ١٩٠٣م؛
كحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٣٧٦ق / ١٩٥٧م؛
مرزبانی، محمد، معجم الشعراء، به كوشش عبدالستار احمد فراج، بیروت، ١٣٧٩ق / ١٩٦٠م؛
همو، الموشح، به كوشش محب الدین خطیب، قاهره، ١٣٨٥ق؛
مسعودی، علی، مروج الذهب، قم، ١٤٠٤ق؛
یاقوت، ادبا، نیز:
Farmer, H. G., A History of Arabian Music, London, ١٩٦٧;
GAS;
Kennedy, E. S., A Survey of Islamic Astronomical Tables, Philadelphia, ١٩٥٦;
Suter, H., Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig, ١٩٠٢.
یونس كرامتی