دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٦٧ - باطیه

باطیه

باطیه، به معنی جام، نهمین صورت از صورتهای فلکی نیم‌کرۀ جنوبی آسمان در نظام مجومی کهن، متشکل از ٧ ستاره از قدر چهارم و پنجم.
باطیه از شمال با صورتهای فلکی اسد و سنبله، از غرب با دو صورت فلکی شجاع و سِکْیسْتان، از جنوب با صورت فلکی شجاع و از شرق با صورت فلکی غُراب احاطه شده است و تقریباً در°٣٠جنوب ستارۀ ذنب الاسد قرار دارد. این صورت فلکی را یونانیان کراتِر (جام)، و اعراب دورۀ جاهلی معْلَف (آخور) می‌نامیدند (بطلمیوس، ٣٩٣؛ صوفی، ٣٨٥-٣٨٧؛ بیرونی، القانون...، ٣/ ١١١٤؛ آلن، ١٨٢-١٨٣؛ بکیچ، ١٩٢). در دورۀ اسلامی این صورت اقراطیرس یا کأس نیز نامیده می‌شد (بتانی، ٢٧٠؛ بیرونی، التفهیم، ٩٤)؛ اما مؤلفان کتابهای انواء (ﻫ م) آن را به پیروی از اعراب دورۀ جاهلی معطف می‌نامیدند (مثلاً ﻧﻜ : ابن قتیبه، ٧٣). البته منجمان دورۀ اسلامی ستاره‌ای ابر مانند (و نه یک سحابی) در صورت فلکی سرطان (ستارۀ نخست این صورت) را نیز معطف می‌نامیدند که ارتباطی با صورت فلکی باطیه ندارد (صوفی، ٢١٦، ٢٢٠؛ بیرونی، همان، ١٠٩).
در روزگار باستان باطیه را چون جامی که دهانۀ آن سوی شمال شرقی است، تصویر می‌کرده‌اند. در افساه‌های یونان باستان آمده است که آپولو جام، کلاغ و مارآبی (شجاع) را به شکل ٣ صورت فلکی درآورد (روم، ٧٧؛ آلن، ١٨٣). به همین سبب، هم در آثار یونانی، هم در آثار دورۀ اسلامی این ٣ صورت فلکی در کنار یکدیگر وصف و ترسیم شده‌اند. بطلیموس باطیه را متشکل از ٧ ستارۀ قد چهارم دانسته، و موقعیت آنها را مشخص کرده است (همانجا). برخی از مؤلفان کتابهای انواء، همچون ابن‌قتبیه (همانجا)، در وصف ستارگان منسوب و نزدیک به صورت فلکی عقرب، باطیه را مجموعه‌ای از ستارگان پراکنده و بدون نظم و ترتیب میان شراسیف (= صورت فلکی شجاع) و خباء (= صورت فلکی غراب) دانسته‌اند. اما صوفی که در مقدمۀ صور الکواکب، از آشفتگیهای بسیار اینگونه آثار سخت انتقاد کرده (ص ٨-١٠)، ضمن وصف موقعیت دقیق ستارگان باطیه، همچون بطلمیوس شمار آنها را ٧ یاد کرده است. ولی در مورد قدر، یا درخشندگی ظاهری برخی از این ستارگان، براساس رصدهای خود، مقادیری متفاوت ارائه کرده است. بیرونی (القانون، همانجا) در جدولی نظرات بطلمیوس و صوفی (ص ٣٨٥-٣٨٧) را با یکدیگر مقایسه کرده است. در جدول زیر این نظرات با نتایج رصدهای آرگلاندر (د ١٨٧٥م)، ستاره‌شناس مشهور آلمانی، مقایسه شده است.
در احکام نجوم مزاج باطیه را مزاج زهره و اندکی عطارد می‌دانستند (شهمردان، ٤٧٥) و برای کسانی که در زمان تأثیر آن متولد می‌شدند، رفعت و بزرگی پیش‌بینی می‌کردند (آلن، ١٨٤).
در گذشته واژه کأس برای کل ستارگان صورت فلکی باطیه به کار می‌رفت. بعدها این نام در زیج آلفونسی به الهس تحریف شد و امروزه به صورت اَلْکِس نام خاص ستارۀ باطیه است (کونیچ، ٣١؛ آلن، همانجا).
در نجوم جدید، صورت فلکی باطیه محدوه‌ای به مساحت ٤/ ٢٨٢ درجۀ مربع از بُعد ١٠ساعت و ٤٨ دقیقه تا ١١ساعت و ٥٤دقیقه و از میل ٦- تا٢٥- از آسمان را می‌پوشاند. برخلاف قاعدۀ معمول نام‌گذاری ستارگان، نیست؛ بلکه با قدر٥٦/ ٣ نورانی‌ترین ستارۀ این صورت فلکی به حساب می‌آید. باطیه در مجموع١١ ستارۀ درخشان‌تر از قدر ٥/ ٥ دارد (بکیچ، ١٩٢-١٩٣).

در اخترشناسی نوین، نام «کریتر» افزون بر صورت فلکی باطیه به حفره‌های سطح ماه نیز اطلاق می‌شود، زیرا شکلی مانند جام دارند (روم، همانجا).
در هندسۀ دورۀ اسلامِی، باطیه گونۀ خاصی است از ذوالیمینین (نوعی چهار ضلعی که در آن دو ضلع مجاور با هم، و دو ضلع مجاور یکدیگر با هم برابرند) که در آن زاویۀ میان دو ضلع مجاور نابرابر حاده است (غیاث‌الدین،١٣٧).

مآخذ

ابن قتیبه، عبدالله، الانواء، حیدرآباد دکن، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٦م؛
بتانی، محمد، الزیج الصابی، به کوشش ک.آ. . نالینو، رم، ١٨٩٩م؛
بیرونی، ابوریحان، التفهیم، به کوشش جلال‌الدین همایی، تهران، ١٣٥١ش؛
همو، القانون المسعودی، حیدرآباد دکن، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٦م؛
شهمردان بن ابی الخیر رازی، روضة المنجمین، چ تصویری، به کوشش جلیل اخوان زنجانی، تهران، ١٣٦٨ش؛
صوفی، عبدالرحمان، صور اکواکب، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ١٩٨٦م؛
غیاث‌الدین جمشید کاشانی، مفتاح الحساب، به کوشش احمد سعید دمرداش و محمدحمدی حنفی شیخ، قاهره، ١٩٦٤م؛
نیز:

Allen, R. H., star names, their lore and meaning, new york, ١٩٦٣;
bakich, M. E., the cambridge guide to the constellations, cambridge, ١٩٩٥;
kunitzscg, P. and T. smart, short guido to modern star names and their derivations, wiebaden, ١٩٨٦;
ptolemy, almagest, tr. And ed. G. J. toomer, london, ١٩٨٤;
room, A., dictionary of Astronomical names, london/ New York, ١٩٨٤.
حمیدرضا گیاهی‌یزدی