اَحْمَدِ بْنِ عیسى، از نخستین نورشناسان در جهان اسلام (سدۀ ٣ق/ ٩م). از زندگانی وی هیچ‌گونه آگاهی دردست نیست و کتاب المناظر و المرایا المحرقه، یگانه اثری است که از وی باقی مانده است. احمد بن عیسی در این کتاب، نخست دربارۀ چشم و چگونگی دیدن بحث می‌کند و چنین می‌گوید: یک نیروی نوری (قوة نوریة) از چشم بیرون می‌آید و مخروطی نوری ایجاد می‌کند که رأس آن در چشم و چگونگی رسیدن پرتوهای نور از نقاط گوناگون به سطح خارجی آن، بازتاب پرتو نور از سطوح درخشان، چگونگی تصویر در آیینه، و نیز مسألۀ انکسار نور را وصف می‌کند (ص ١-٦٣). سپس دربارۀ اختلاف مناظر و اینکه چرا اجسام هرچه از چشم دورتر شوند، کوچک‌تر به نظر می‌رسند، تا جایی که به کلی ناپدید می‌گردند، دربارۀ هاله (حلقۀ نورانی) و رنگین‌کمان و علت پدید آمدن آن و آراء پیشینیان دربارۀ آن سخن می‌گوید (ص ٦٣-٧٤) و آنگاه بار دیگر به موضوع اختلاف مناظر باز می‌گردد (ص ٧٥-١٢٣). بحثی دربارۀ دوبینی (حَوَل) و نیز تأثیر الکل در چگونگی دید و نیز مطالب دیگری دربارۀ ساختمان چشم و بیماریهای مربوط به بینایی، همراه با نقل قولهایی از پزشکان یونانی در پی می‌آید (ص ١٢٣-١٣٤).
در سراسر کتاب از دانشمندان یونانی بسیار نام برده می‌شود: از اقلیدس و کتابهای المناظر و اصول وی، آنتمیوس و اثر او دربارۀ انعکاس شعاع از آیینه‌های سوزان، ارشمیدس و داستان کاربرد مجموعه‌ای از آیینه‌های مسطح، برای آتش زدن کشتیهای دشمن، ارسطو و آراء وی دربارۀ هاله و رنگین‌کمان، نیز سخن او دربارۀ علت دوبینی مستان، سوفسطاییان و نظریات ایشان دربارۀ خطای چشم، و سرانجام از بقراط و جالینوس و سخنان آنان دربارۀ تشریح چشم و بیماریهای آن (ص ٧١، ٧٤، ٨٩، ١٢٣، ١٢٦، ١٣٠؛ نیز نک‌ : صبره، مقدمه، ٦٣، ٣٧).
در این اثر از هیچ‌یک از دانشمندان جهان اسلام نام برده نمی‌شود، و نیز تصور نمی‌رود منظور مؤلف از پیشینیان (الاوائل) که چندین‌بار به ایشان اشاره می‌کند (ص ٦٢، ٦٣، ١٣٤، جم‌ )، دانشمندان سده‌های نخستین اسلام بوده باشد؛ ازاین‌رو، و نیز به سبب برخی نارساییهای علمی که در سراسر این اثر دیده می‌شود، به نظر می‌رسد که کتاب المناظر احمد بن عیسی، پیش از دیگر کتب عربی مربوط به این فن، و احتمالاً پیش از ٢٥٠ق/ ٨٦٣م نوشته شده است (کراوزه، ٧٥٩-٧٦٠؛ نیز نک‌ : صیره، همانجا).
این اثر در قیاس با تألیفات دانشمندان کهن یونان، نشانۀ تحول عمده‌ای در علم مناظر نیست، اما به علت تاریخ کهن و گستردگی مطالب آن، ارزش بررسی مفصل را دارد. در عین حال، عبارت ناشیانۀ «کتاب فیه المناظر و المرایا المحرقة تألیف احمد بن عیسی علی مذهب اقلیدس فی علل البصر» در صفحه عنوان آن ــ که بی‌گفت‌وگو مربوط به ناسخ است ــ موجب داوری شتاب‌زده‌ای شده است که باید در آن تأمل کرد (نک‌ : صبره، همانجا).
از این کتاب دو نسخۀ خطی شناخته شده است، یکی نسخۀ کتابخانۀ راغب پاشا به شمارۀ ٩٣٤ و دیگری نسخۀ کتابخانۀ لاله‌لی به شمارۀ (٢)٢٧٥٩ که هر دو نسخه فاقد تاریخ کتابت است. کراوزه نسخۀ راغب پاشا را با قید تردید مربوط به سدۀ ٦ق/ ١٢م می‌شمارد. نسخۀ لاله‌لی در ٨٧٠ق/ ١٤٦٦م به ملکیت محمد بن ابی‌الفتح صوفی، ستاره‌شناس مصری (زوتر، ١٨٥) درآمده، و احتمالاً مدت کوتاهی پیش از این تاریخ استنساخ شده بوده است (دفتر کتبخانه...، ٢١٧؛ کراوزه، همانجا؛ صبره، مقدمه، ٣٧). نسخۀ لاله‌لی ناقص است و در حدود ٨ صفحه از پایان آن از میان رفته است. از این اثر گزیده‌هایی نیز به خط عبری در واتیکان نگهداری می‌شود (صبره، همانجا).

مآخذ

احمد بن عیسی، المناظر و المرایا المحرقة، تصویر نسخۀ خطی کتابخانۀ راغب پاشا، شم‌ ٩٣٤؛
دفتر کتبخانۀ لاله‌لی، آستانه، ١٣١١ق؛
نیز:

Krawse, M., «Stambuler Handschriften islamischer Mathematiker», Beiträge zur Erschliessung arabischen Handschriten in Istanbul und Anatolien, Frankfurt, ١٩٨١, vol. II;
Sabra, A. I., The Optics of Ibn al-Haytham, London, ١٩٨٩, vol. II;
Suter, H., Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig, ١٩٠٠.
بخش علوم