اِبْراهیمِ كازِرونی، میرزا محمد (ح ١١٨٠-١٢٦٠ ق / ١٧٦٦-١٨٤٤ م) پسر میرزا اسماعیل متخلص به نادری، شاعر، عارف، پزشك و مداح محمدشاه قاجار.
اجداد او از سادات عالی مقام كازرون بودند، ابراهیم نیز در همین شهر متولد شد. در جوانی به شیراز آمد و به تحصیل علوم پرداخت (فسایی، ٢ / ٢٥٤) و پزشكی را نزد عمّش میرزا مرتضی معروف به مسیحای زمان و متخلص به مسیح (كازرونی، ٢٣) كه حكیم باشی دربار شاهان زندیه بود، فرا گرفت. به گفتۀ هدایت، ابراهیم همراه پدرش روانۀ عتبات شده و چندی نیز در آن ناحیه به فراگیری دانش مشغول بوده است (ریاض العارفین، ٥٤٤)، امّا فسایی اشاره‌ای به سفر وی به عتبات ندارد (همانجا)
ابراهیم در ١٢١٨ ق / ١٨٠٣ م همراه محمد نبی‌خان شیرازی، متخلص به فطرت و سفیر (١١٨٣-١٢٣٠ ق / ١٧٦٩-١٨١٥ م)، كه به سفارت ایران در هندوستان منصوب شده بود، به این كشور عزیمت كرد و پس از كسب ثروت فراوان (احتمالاً در اواخر ١٢٢١ ق / ١٨٠٦ م) به شیراز بازگشت. پس از جلوس محمدشاه (١٢٥٠ ق / ١٨٣٤ م)، ابراهیم به سبب آگاهی داشتن از اوضاع مناطق جنوبی ایران، مأمور شد كه سفری بدین نواحی كرده، كتابچه‌ای به منظور شناخت بنادر و جزایر خلیج‌فارس تهیه كند (كازرونی، ٢١). به نظر می‌رسد كه این سفر در ١٢٥٣ ق / ١٨٣٧م به پایان رسیده باشد، زیرا ابراهیم در مقدمۀ همین كتابچه از سال مذكور به عنوان زمان حاضر یاد می‌كند (همو، ١٨). وی ــ ظاهراً از طرف محمدشاه ــ مأموریتی نیز در كازرون داشته است (همو، ٢٤).
وی از آغاز عمر به مصاحبت اهل ذوق و سلوك رغبت تمام داشت و در شیراز سیروسلوك عرفانی خویش را در خدمت میرزا ابوالقاسم شیرازی ادامه داد (هدایت، همانجا؛ فسایی، ٢ / ٥٩، ٢٥٤). ابراهیم سفری نیز به مكه كرد كه تاریخ آن معلوم نیست (دیوان بیگی، ٣ / ١٧٨٣).
تاریخ مرگ ابراهیم به درستی معلوم نیست. فسایی سنّ او را بیش از ٨٠ سال و مرگش را در ١٢٦٠ق (٢ / ٢٥٤) و فرصت‌الدوله آن را در ١٢٥٨ق می‌داند (ص ٣٩٨)، اما هدایت در پایان ریاض العارفین، قطعه‌ای را از ابراهیم، به مناسبت ختم كتاب خود نقل می‌كند (صص ٦٢٤-٦٢٥) كه نشان می‌دهد وی در ١٢٦٠ق زنده بوده است و نیز در مجمع الفصحا كه تألیف آن در ١٢٨٤ ق / ١٨٦٧م به پایان رسیده است، در ذكر احوال ابراهیم گوید وی چند سالی است كه رحلت كرده است (٢ / ١٠٣٣)، ولی سال مرگ را معلوم نمی‌كند. بنابر آنچه یاد شد می‌توان گفت كه ابراهیم كازرونی در اواخر سال ١٢٦٠ق و یا اندكی پس از آن (در شیراز) در گذشته است.

آثـار

ابراهیم كازرونی اشعار فراوانی در انواع قصیده، غزل، ترجیع‌بند و مثنوی داشته و به گفتۀ فرصت، دیوانی از اشعار خویش نیز فراهم آورده بوده است (ص ٣٢٨). هدایت (معاصر و مصاحب او)، گوید كه وی در جمع‌آوری و ضبط اشعار خود بی‌مبالات بوده، از این رو بسیاری از آثارش مفقود شده و آنچه باقی مانده نیز تنظیم و ترتیب نیافته است، ولی بغدادی در هدیة العارفین (١ / ٤٤) و آقابزرگ در طبقات (٢ / ٦) و نیز در الذریعة (٧(٤) / ١١٤٩) دیوان اشعاری را از او ذكر می‌كنند، و چنین به نظر می‌رسد كه بعد از وفاتش آن را ترتیب داده‌اند. ابراهیم چند مثنوی به نامهای گلستان خلیل، مشرق الاشراق، شایق و مشتاق، انفس و آفاق، منهج العشّاق و چهل صباح سروده كه گزیده‌هایی از آنها را هدایت در ریاض العارفین نقل كرده است و همو گوید كه برخی از مثنویهای وی ناتمام بوده است (ریاض العارفین، ٥٤٤-٥٤٥). فرصت‌الدوله، بعضی از مثنویها را در كازرون دیده است (ص ٣٢٨). اما دیوان‌بیگی كه پیش از فرصت‌الدوله می‌زیسته، هیچ یك از آنها را خود ندیده است (٣ / ١٧٨٣). آقابزرگ و بغدادی، تنها به ذكر نام مثنویهای ابراهیم (ظاهراً از روی نوشتۀ هدایت) اكتفا كرده‌اند. ابراهیم شاعری متوسط و شعرش عاری از قوّت و انسجام و گاهی ضعیف است و مضامین بدیع در آن به ندرت دیده می‌شود.
اثر دیگر ابراهیم كازرونی، چنانكه اشاره شد، تاریخ بنادر و جزایر خلیج‌فارس است كه چاپ شده است (نك‌ : مآخذ).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
همو، طبقات اعلام الشیعة، نجف، ١٩٥٤م؛
بغدادی، اسماعیل پاشا، ایضاح المكنون، استانبول، ١٩٤٥م؛
همو، هدیة العارفین، استانبول، ١٩٥١م؛
دیوان بیگی شیرازی، احمد، حدیقة الشعرا، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٦ش؛
فسایی، میرزا حسن، فارسنامۀ ناصری، تهران، ١٣١٣ش؛
فرصت‌الدولۀ شیرازی، محمد نصیر، آثار عجم، بمبئی، ١٣١٤ق؛
كازرونی، ابراهیم، تاریخ بنادر و جزایر خلیج‌فارس، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٦٧ش؛
هدایت، رضاقلی خان، ریاض العارفین، به كوشش مهرعلی گركانی، تهران، ١٣٤٤ش؛
همو، مجمع الفصحا، به كوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٤٠-١٣٤٧ش.

علی بته‌کن