دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٩٢ - ابن هائم
ابن هائم
نویسنده (ها) :
محسن ناجی نصرآبادی
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِبْنِ هائِم، ابوالعباس شهابالدین احمد بن محمد بن عماد بن علی مقدسی (٧٥٣ یا ٧٥٦-٨١٥ ق / ١٣٥٢ یا ١٣٥٥-١٤١٢ م)، ریاضیدان، فقیه، نحوی و ادیب مصری. سبب شهرت وی به مقدسی، اقامت طولانی او در بیتالمقدس بوده است (ابن قاضی شهبه، ٣ / ١٧). وی در قاهره زاده شد و مراحل نخست پرورش خود را در همان دیار گذراند و از کسانی چون تقیالدین ابنحاتم، جمالالدین اسیوطی، زینالدین عراقی و علی بن عبدالصمد جلایری مالکی علم آموخت. در فراگیری فقه و ادبیات عرب بسیار کوشید و بهویژه در باب مواریث متبحر گردید (سخاوی، ٢ / ١٥٧؛ شوکانی، ١ / ١١٧؛ طوقان، ٤٣٩-٤٤٠). او را در علوم دیگر نیز صاحب نظر دانستهاند (ابن قاضی شهبه، همانجا؛ ابن تغری بردی، ١٤ / ١٢١).
زمانی که کار تدریس در مدرسۀ صلاحیۀ بیتالمقدس به زینالدین ابوبکر قِمَنی واگذار شد، وی ابنهائم را به عنوان نایب خویش برگزید و او را به قدس فرا خواند. نیابت ابنهائم تا حدود سال ٨١٠ ق ادامه داشت و ظاهراً پس از این تاریخ بهطور مستقل به تدریس پرداخت. در ٨١٤ ق امیر نوروز حافظی حاکم شام، شیخ شمسالدین هروی را به جای ابنهائم به این مقام برگزید، اما ابنهائم با برخورداری از پشتیبانی مردم شهر توانست در این منصب با هروی شریک شود (ابن قاضی شهبه، همانجا؛ ابنحجر، ٧ / ٨١؛ مجیرالدین، ٢ / ١١٠-١١١؛ ابنعماد، ٧ / ١٠٩).
ابنهائم در بیشتر تألیفات ریاضی خود از آثار سنان حاسب (از ریاضیدانان سدۀ ٣ ق) استفاده میجست و خود بارها از این نکته یاد کرده است (دفاع، ١٩١).
ابنحجر و ابنحمزۀ مغربی در شمار شاگردان ابنهائم بودهاند و ابنحمزه در نظرات خویش در علم اعداد از وی بهرهور شده است (طوقان، ٤٧٠؛ ابنعماد، همانجا). وی در دیانت استوار و به امر به معروف و نهی از منکر پایبند بود و کلامش بر دلها مینشست (ابن قاضی شهبه، ٣ / ١٨).
ابنهائمدر بیتالمقدس درگذشت و در گورستان «مأمن اللـه» در همان شهر دفن شد (همانجا؛ مقریزی، ٤(١) / ٢٥٤؛ مجیرالدین، همانجا؛ طوقان، ٤٣٩). ابنهائم فرزندی به نام محبالدین داشت که از نوادر روزگار بود، اما پیش از پدر در رجب ٨٠٠ درگذشت (ابن قاضی شهبه، همانجا؛ مجیرالدین، ٢ / ١١١).
آثار چاپی
از ابنهائم دو اثر زیر به چاپ رسیده است: ١. جدول المیراث، در احکام تقسیم ارث (قاهره، ١٩٧٢ م)؛ ٢. اللمع فی الحساب (بولاق، ١٢٤١ ق / ١٨٢٦ م).
آثار خطی
آثار چاپ نشدۀ وی بدین قرار است:
الف ـ در ریاضیات و جبر
١. تحفة الحُسّاب، که نسخهای از آن در موزۀ بریتانیا موجود است (نک : GAL, S, II / ١٥٥)؛ ٢. الحاوی فی الحساب، که نسخهای از آن در دارالکتب قاهره (سید، خطی، ١ / ٢٧٤) و آمبروزیانا ( آمبروزیانا، ١ / ٩٨) موجود است؛ ٣. الدر الثمین فی شرح ارجوزة ابن الیاسمین. نسخههایی از آن در دارالکتب قاهره (سید، همان، ١ / ٣٠٤؛ خدیویه، ٥ / ٢١٢)، ازهریه (ازهریه، ٦ / ١٦٨)، ظاهریه (ظاهریه، ریاضیات، ٥٦-٥٧)، استانبول (کوپریلی، ١ / ٤٨١؛ TS, III / ٧٣١-٧٣٢)، پاریس، آصفیه و کتابخانۀ اسکوریال (نک : GAL, I / ٦٢١;
GAL, S, I / ٨٥٨) موجود است (نک : مجلة معهد المخطوطات، ١٨(١) / ٢٧)؛ ٤. رسالة فی علم الحساب، که نسخهای از آن در دانشگاه کلمبیا (بخیت، ٣ / ١٢٤) موجود است؛ ٥. شرح المرشد فی الحساب، نسخهای ناقص از آن در موصل (احمد، ٣ / ١٨١) موجود است؛ ٦. الضوابط الحسان فیما یتقوم به اللسان، که نسخهای از آن در سوهاج موجود است (سید، فهرس، ١ / ٣٩١)؛ ٧. غایة السول فی اقرار بالدین المجهول. نسخههایی از آن در دارالکتب قاهره (خدیویه، ٥ / ٢١٢، ٧ / ٥٤)، ظاهریه (ظاهریه، ریاضیات، ٢٩، مجامیع، ٢ / ١٨١)، بانکیپور (مولوی عبدالحمید، ١ / ٩٦) و چستربیتی ( آربری، V / ١٣٦) موجود است؛ ٨. مجموعة جبر و مقابلة. نسخهای از آن در آصفیه موجود است (نک : GAL, S, II / ١٥٥)؛ ٩. مختصر وجیز فی علم الحساب. نسخههایی از آن در دارالکتب قاهره (خدیویه، ٩ / ١٥٠، ٢١٥) و برلین موجود است (GAL, S، همانجا)؛ ١٠. مرشد الطالب الی اسنی المطالب، در علم حساب. نسخههایی از آن در کتابخانۀ ملک (ملک، ٦ / ٤٠٤، ٤١٥)، موصل (احمد، ٣ / ١٧٦)، دارالکتب قاهره (سید، خطی، ٣ / ٤٧)، ازهریه (ازهریه، ٦ / ١٥٤-١٥٥)، ظاهریه (ظاهریه، ریاضیات، ٣٩-٤٠، مجامیع، ٢ / ١٨٠)، منچستر (مینگانا، ٥٦٣-٥٦٥)، بیرمنگام (هاپوود، IV / ١٧٥)، برلین ( آلوارت، V / ٣٣٥)، لایپزیک (فولرس، ٢٦٧, ٣١٥, ٣١٧)، نیز در اسکندریه، بیروت و دانشگاه پرینستون موجود است (GAL, II / ١٥٣;
GAL, S, II / ١٥٤)؛ ١١. المعرفة فی علم الحساب. نسخههایی از آن در ازهریه (ازهریه، ٦ / ١٥٥)، دارالکتب قاهره (خدیویه، ٥ / ١٩٠)، ظاهریه (ظاهریه، ریاضیات، ٤١-٤٤)، برلین ( آلوارت، V / ٣٣٩)، آمبروزیانا ( آمبروزیانا، همانجا) و چند نسخه در بریل، فلورانس، لاورنزیانا و رامپور موجود است (نک : GAL, S, II / ١٥٥)؛ ١٢. المقنع فی الجبر و المقابلة، قصیدهای است لامیه در بحر طویل (سخاوی، ٢ / ١٥٧)، شامل ٥٩ بیت که نسخههایی از آن در ظاهریه (ظاهریه، همان، ٦٦) و چستربیتی ( آربری، IV / ٣٣) نگهداری میشود. خود ابنهائم شرحی با عنوان الممتع فی شرح المقنع بر این قصیده نوشته که نسخههایی از آن در ازهریه (ازهریه، ٦ / ١٧٣)، مدینه (کحاله، ٩٠)، ظاهریه (ظاهریه، همان، ٦٧)، چستربیتی ( آربری، IV / ٤٦) و اردن (بخیت، همانجا) موجود است. مؤلف خود، این شرح را با عنوان المسرع مختصر کرده است که نسخههایی از آن در کتابخانۀ ملک (ملک، ٦ / ٤١٥)، دارالکتب قاهره (سید، همان، ٣ / ٥٩)، ازهریه (ازهریه، ٦ / ١٧٢)، ظاهریه (ظاهریه، همان، ٦٥-٦٦، مجامیع، ١ / ٢٤)، برلین ( آلوارت، V / ٣٤٢) و اردن (بخیت، همانجا) نگهداری میشود؛ ١٣. نزهة الاحباب فی تعریف الحساب یا نزهة النظار فی علم (قلم) الغبار. این کتاب خلاصۀ مرشد الطالب است و نسخههایی از آن در کتابخانۀ سپهسالار (دانشپژوه، ٥ / ٧٠٩-٧١٠)، کتابخانۀ ملک (ملک، ٦ / ٣٨٤)، اوقاف بغداد (طلس، ٢٥١)، موصل (احمد، ٧ / ٢٩٢)، ازهریه (ازهریه، ٦ / ١٤٢، ١٥٦)، دارالکتب قاهره (خدیویه، ٥ / ١٩١، ٧(١) / ٢٧٤)، ظاهریه (ظاهریه، ریاضیات، ٤٧-٥٤، مجامیع، ٢ / ١٨٢)، برلین ( آلوارت، V / ٣٣٦)، لیدن (ویتکام، III / ٢٤٧) و وین (لوبنشتاین، ١٦٨-١٦٩) موجود است؛ ١٤. الوسیلة، در علم حساب که مختصری از کتاب المعونة فی علم الحساب خود اوست. نسخههایی از آن در ازهریه (ازهریه، ٦ / ١٥٨)، دارالکتب قاهره (خدیویه، ٥ / ١٩٢)، ظاهریه (ظاهریه، ریاضیات، ٥٤-٥٥)، برلین ( آلوارت، V / ٣٤٠)، چستربیتی ( آربری، II / ٤٨) و پاریس (بلوشه، ٥) موجود است؛ ١٥. رسالة فی اسطرلاب. نسخهای از آن در دانشگاه کلمبیا، مجموعۀ پلمبتون موجود است (نک : بخیت، همانجا).
ب ـ در فقه و فرائض (علم تقسیم ارث)
١. ابراز الخفایا فی فن الوصایا. نسخهای از آن در چستربیتی ( آربری، V / ١٣٥) موجود است؛ ٢. التحفة القدسیة فی اختصار الرحبیة، رسالهای منظوم در تقسیم ارث که نسخههایی از آن در دارالکتب قاهره (سید، همان، ١ / ١٣٨)، ظاهریه (ظاهریه، مجامیع، ١ / ٢٣٠، ٢ / ١٨٠)، چستربیتی ( آربری، II / ٧٦) و گوتا (پرچ، II / ٣٢٥) موجود است؛ ٣. ترغیب الرائض فی علم الفرائض. نسخههایی از آن در بیرمنگام (هاپوود، IV / ١٧٦)، لیدن (هوتسما، ٩١)، برلین ( آلوارت، IV / ٢٠٣) و پرینستون (حتی، ٥٥٨) موجود است؛ ٤. شرح الکفایة فی الفرائض. نسخهای از آن در گوتا (پرچ، II / ٣٢٧) موجود است؛ ٥. فائدة مفیدة، کتابی است در بیان بعضی از فروع ارث و نسخهای از آن در دارالکتب قاهره (سید، همان، ٢ / ١٥٩) موجود است؛ ٦. الفصول المهمة فی علم میراث الامة، که آن را زکریا بن محمد انصاری و سبط ماردینی شرح کردهاند (حاجی خلیفه، ٢ / ١٢٦٥-١٢٦٦؛ آلوارت، IV / ٢٠٣-٢٠٥). نسخهای از آن در دارالکتب قاهره (سید، همان، ٢ / ١٨٢) موجود است؛ ٧. کتاب فی الفرائض. نسخهای از آن در خزانۀ سعید دیوهجی موجود است (نک : مجلة معهد المخطوطات، ٩(٢) / ٢٠٥)؛ ٨. کفایة الحفاظ فی علم الفرائض. این کتاب منظومهای است در ٠٩٦‘١ بیت، در تقسیم ارث که نسخههایی از آن در دارالکتب قاهره (سید، همان، ٢ / ٢٦١)، منچستر (مینگانا، ٣١٥)، گوتا (پرچ، II / ٣٢٦) و تونس موجود است (نک : مجلة معهد المخطوطات، ١٨(١) / ١١). ٩. نزهة النفوس فی بیان حکم التعامل بالفلوس. نسخهای از آن در دارالکتب قاهره (سید، همان، ٣ / ١٥٩) موجود است.
ج ـ در ادب و نحو
١. تحفة الطلاب. این کتاب روایت منظوم قواعد الاعراب ابنهشام است. نسخههایی از آن در کتابخانۀ صبیحیه (حجی، ٣٣٩) و دانشگاه ییل (نموی، ٢٥) موجود است. در فهرست کتابخانۀ مرکزی تهران (مرکزی، ٨ / ٧) به کتابی در نحو اشاره شده که احتمال دارد همان تحفة الطلاب باشد؛ ٢. مقاصد الاعراب. نسخهای از آن در دارالکتب قاهره موجود است (GAL, S، همانجا). از آنجا که نسخهای از این کتاب با نام مقاصد الاعراب او تحفة الطلاب در کتابخانۀ ملی (ملی، ١٠ / ١٦٩) موجود است، به نظر میرسد دو کتاب اخیر یکی باشند.
د ـ در سایر علوم
١. تعالیق علی الخصائص النبویة. نسخهای از آن در کتابخانۀ خالدیه (منجد، ٢٦) موجود است؛ ٢. التبیان فی تفسیر غریب القرآن. نسخهای از آن در دارالکتب قاهره (سید، همان، ١ / ١٢٤) موجود است.
افزون بر اینها سخاوی (٢ / ١٥٧، ١٥٨) کتابهای دیگری نیز به او نسبت داده است، ازجمله: ١. العجالة فی حکم استحقاق الفقهاء ایام البطالة؛ ٢. المغرب عن استحباب رکعتین قبل المغرب؛ ٣. جزء فی صیامست شوال؛ ٤. التحریر لدلالة نجاسة الخنزیر؛ ٥. رفع الملام عن القائل باستحباب القیام؛ ٦. اللمع فی الحث علی اجتناب البداع؛ ٧. تحقیق المنقول و المعقول فی نفی الحکم الشرعی عن الافعال قبل بعثة الرسول؛ ٨. مختصر اللمع للشیخ ابی اسحاق؛ ٩. القصیدة المیمیة، در ٣٥٠ بیت در بحر بسیط؛ ١٠. خلاصة الخلاصة فی النحو؛ ١١. العقد النضید فی تحقیق کلمة التوحید؛ ١٢. تحریر القواعد العلائیة و تمهید المسالک الفقهیة؛ ١٣. البحر العجاج فی شرح المنهاج.
مآخذ
ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، انباءالغمر، حیدرآباد دکن، ١٣٩٤ ق / ١٩٧٤ م؛
ابن عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ ق؛
ابن قاضی شهبه، ابوبکر بن احمد، طبقات الشافعیة، به کوشش عبدالعلیم خان، بیروت، ١٤٠٧ ق / ٩٨٧ م؛
احمد، سالم عبدالرزاق، فهرس مخطوطات مکتبة الاوقاف العامة فی الموصل، بغداد، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٦ م؛
ازهریه، خطی؛
بخیت، محمد عدنان و دیگران، فهرس المخطوطات العربیة المصورة، عمان، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
حاجی خلیفه، کشف؛
حجی، محمد، فهرس الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، کویت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٥ م؛
خدیویه، فهرست؛
دانشپژوه، محمدتقی و علینقی منزوی، فهرست کتابخانۀ سپهسالار، تهران، ١٣٥٦ ش؛
دفاع، علی عبداللـه، تاریخ الریاضیات عندالعرب و المسلمین، بیروت، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ ق؛
سید، خطی؛
همو، فهرس مخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤ م؛
شوکانی، محمد بن علی، البدر الطالع، بیروت، ١٣٤٨ ق؛
طلس، محمد اسعد، الکشاف عن مخطوطات خزائن کتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٣ م؛
طوقان، قدری حافظ، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک، قاهره، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٣ م؛
ظاهریه، خطی؛
کحاله، عمررضا، المنتخب من مخطوطات المدینة المنورة، دمشق، ١٣٩٣ ق / ١٩٧٣ م؛
کوپریلی، خطی؛
مجلة معهد المخطوطات العربیة، جامعة الدول العربیة، ج ٩، ١٣٨٣ ق / ١٩٦٣ م، ج ١٨، ١٣٩٢ ق / ١٩٧٢ م؛
مجیرالدین حنبلی، ابوالیمن، الانس الجلیل بتاریخ القدس والخلیل، عمّان، ١٩٧٣ م؛
مرکزی، خطی؛
مقریزی، احمد بن علی، السلوک، به کوشش سعید عبدالفتاح عاشور، قاهره، ١٩٧٢ م؛
ملک، خطی؛
ملی، خطی؛
منجد، صلاحالدین، المخطوطات العربیة فی فلسطین، بیروت، ١٩٨٢ م؛
مولوی عبدالحمید، مفتاح الکنوز الخفیة، پانته، ١٩١٨ م؛
نیز:
Ahlward;
Ambrosiana;
Arberry;
Blochet;
GAL;
GAL, S;
Hitti, ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts, Princeton, ١٩٣٨;
Hopwood, D., Catalog of the Mingana Collevtion of Manuscripts, Birmingham, ١٩٦٣;
Houtsma, M. Th., Catalogue d'une collection de manuscripts arabes et turcs, Leiden, ١٨٨٦;
Loebenstein, Helene, Katalog der arabischen Handschriften der österreichischen Nationalbibliothek, Wien, ١٩٧٠;
Mingana, A., Catalogue of the Arabic Manuscripts, Manchester, ١٩٣٤;
Nemoy, Leon, Arabic Manuscripts in the Yale University Library, New Haven, ١٩٥٦;
pertsch;
TS;
Vollers, V., Islamischen christlich-orientalischen jüdischen und samaritanischen Handschriften, Leipzig, ١٩٧٥;
Witkam, J. J., Catalogue of Arabic Manuscripts, Leiden, ١٩٨٥.
محسن ناجی نصرآبادی