دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٨٦ - اهوازی
اهوازی
نویسنده (ها) :
صادق سجادی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٠ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَهْوازی، ابوالحسن علی بن عباس (د ح ٣٨٤ ق/ ٩٩٤ م)، پزشك نامدار ایرانی. دربارۀ زندگی و احوال اهوازی اطلاع چندانی در دست نیست، تنها رود راوری در ذیل تجارب الامم (٣/ ٦٨) و نظامی عروضی در چهار مقاله (ص ١١٠) از كتاب كامل الصناعة الطبیۀ او یاد كردهاند. وی در اهواز، یا ارّجان (بهبهان)، زاده شد. خانوادۀ او دست كم تا دو نسل پیش از وی آیین زردشتی داشتند (نک : میهلی، ١٢٠) و بدینسبب به مجوسی شهرت داشت (قفطی، ٢٣٢؛ ابن ابی اصیبعه، ٢/ ٢٣٠). برخی از او با لقب علاءالدین یاد كردهاند (واندیك، ٢١٧). اهوازی در شیراز نزد ابوماهر موسى بن سیار دانش آموخت و پس از آن خود به فراگیری آثار پزشكی متقدم پرداخت و در این دانش چنان شهرت و مهارتی یافت كه پزشك دربار فناخسرو عضدالدولۀ دیلمی شد (قفطی، ابن ابی اصیبعه، همانجاها).
اهوازی را به دانش و مهارت و ابتكار، و اثرش را به عنوان یكی از برجستهترین منابع طبی ستودهاند (همانجاها؛ نیز نک : ابن خلدون، ١(٤)/ ٨٨٨؛ رودراوری، همانجا). در واقع شهرت اهوازی مرهون كتاب ارزشمند او، كامل الصناعة الطبیة است كه آن را كنّاش الملكی، الطب الملكی، كتاب الملكی، القانون العضدی فی الطب و الكناش العضدی فی الطب نیز نامیدهاند (همو، نیز قفطی، ابن ابی اصیبعه، همانجاها؛ GAL, I/ ٢٧٣). اهوازی این كتاب را به نام و برای عضدالدوله نوشت و برخی از نامهای كتاب نیز حاكی از همین معنی است.
كامل الصناعه دانشنامهای است پزشكی و دارای نظم و ترتیبی عالی كه از همان روزگار تألیف مورد اقبال و مراجعه واقع شد (نک : نظامی، همانجا، كه از آن در زمرۀ كتب آموزشی یاد كرده است)، اما پس از تألیف قانون ابوعلی سینا تقریباً به كناری نهاده شد. با اینهمه، قفطی بر آن است كه این كتاب از دیدگاه پزشكی عملی برتر از قانون بوعلی است (نک : ص ٢٣٢؛ قس: براون، ٥٣-٥٤). آنچه اهوازی در جلد دوم همین اثر در ابواب پزشكی عملی (بالینی و جراحی) آورده، دقت و مهارت و تجربهاش در مداوای انواع بیماریها و جراحیها را آشكار میسازد. علاوه بر این وی در این كتاب دیدگاههای جالب و ابتكاری ابراز كرده، و به كشفهای مهم نایل آمده است (نک : همو، ٥٥-٥٦؛ الگود، ٩٩-١٠٠؛ لكلر، I/ ٣٨٢)؛ مثلاً آنچه دربارۀ انقباض و انبساط رگها و اختلاط هوا و خون و جریان آن در شریانها گفته، نخستین وصف گردش مویرگی خون، و اولین بیان روشن و علمی از شبكۀ مویرگهاست (دفاع، ١١١-١١٣؛ براون، ١٢٣-١٢٤). دربارۀ جنین و تكامل آن و حركات رحم به هنگام زایمان، سخنان نوگفته، و سرطان رحم را به خوبی تشخیص داده است (دفاع، ١١٣-١١٥). وی همچنین كاملاً به اهمیت روان درمانی آگاه بوده، و پیش از ابوعلی سینا به این موضوع پرداخته است (حمارنه، ٤١).
تحقیقات اهوازی در علل بروز صرع و بیان نشانهها و تظاهرات فیزیكی و روحی آن سخت جالب توجه است (نک : دفاع، ١١١). با اینهمه، اولمان كه خود در جایی فصول و ابواب كامل الصناعه را معرفی كرده (نک : ص ١٠٩-١١١)، منکر نوآوری پزشكان عصر اسلامی است و همه را اقتباس از یونانیان دانسته، و اهوازی را نماینده و شارح خالص طب جالینوس معرفی كرده است (ص ٤٤، ٢٦، ٢٣-٢٤).
كامل الصناعه مشتمل بر دو جزء و هر جزء در ١٠ مقاله تدوین شده است: جزء اول در طب نظری و جزء دوم در طب عملی است. در جزء اول افزون بر دیباچه و تصدیر كتاب به نام عضدالدوله و بررسی آثار پزشكان بزرگ و كلیات طب (١/ ٢- ٤٨)، به مسائلی همچون تشریح اعضای ساده و مركب بدن، قوای طبیعی، علل و علائم و دورۀ بیماریها و نقش عواملی چون آب و هوا، غذا، خواب و ورزش در سلامت انسان پرداخته است. جزء دوم به بهداشت عمومی، انواع بیماریها و شیوۀ درمان آنها از سر تا قدم به ویژه دستگاههای تنفسی و گوارشی، و نیز جراحی كه یكی از جالبترین بخشهای كامل الصناعه به شمار میرود، و سرانجام انواع ادویۀ مركبه و شیوۀ ساخت و تركیب آنها اختصاص داده شده است. در عصر جدید توجه اروپاییان از نیمۀ سدۀ ١٩ م به این اثر بزرگ طبی جلب شد و به بررسی ابواب یا ترجمۀ بخشهایی از آن دست زدند و در تحقیقات مربوط به تاریخ علم و تاریخ پزشكی به بررسی آراء او پرداختند.
نخستین بار متن عربی كامل الصناعة الطبیة در ١٢٨٣ ق در لاهور و پس از آن در ١٢٩٤ ق در بولاق به چاپ رسید. نیز نسخۀ خطی دانشگاه استانبول را فؤاد سزگین در ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م در فرانکفورت چاپ تصویری كرد. كمبل (ص ٧٥) كتاب دیگری در طب مشتمل بر ٣ بخش بهداشت، بیماریها و جراحی كه نسخۀ آن را در گوتینگن نشان داده، از او دانسته است (نیز نک : GAL, I/ ٢٧٣).
مآخذ
ابن ابی اصیبعه، احمد، عیون الانباء، بیروت، ١٣٧٧ ق/ ١٩٥٧ م؛
ابنخلدون، تاریخ، بیروت، ١٩٥٦م؛
اهوازی، علی، كامل الصناعة الطبیة، بولاق، ١٢٩٤ق؛
دفاع، علی عبدالله، اعلام العرب و المسلمین فی الطب، بیروت، ١٤٠٢ ق؛
رودراوری، محمد، ذیل تجارب الامم، به كوشش آمدرز، قاهره، ١٣٣٤ق/ ١٩١٦ م؛
قفطی، علی، تاریخ الحكماء، بغداد، مكتبة المثنى؛
نظامی عروضی، احمد، چهار مقاله، به كوشش محمد قزوینی و محمد معین، تهران، ١٣٤١ ش؛
واندیك، ادوارد، اكتفاء القنوع، به كوشش محمدعلی ببلاوی، قاهره، ١٣١٣ ق/ ١٨٩٦ م؛
نیز:
Browne, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, ١٩٦٢;
Campbell, D., Arabian Medicine, London, ١٩٢٦;
Elgood, C., A Medical History of Persia, Amsterdam, APA-Philo Press;
GAL;
Hamarneh, S., «Al-Majūsī», Dictionary of Scientific Biography, New York, ١٩٧٤, vol. IX;
Leclerc, L., Histoire de la médecine arabe, Paris, ١٨٧٦;
Mieli, A., La Science arabe, Leiden, ١٩٦٦;
Ullmann, M., Islamic Medicine, Edinburg, ١٩٧٨.
صادق سجادی