دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٣٩ - ابوالفضل هروی

ابوالفضل هروی

اَبوالفَضْل هَرَوی، احمد بن ابی اسعد (ابی سعید)، منجم و ریاضی‌دان ایرانی در سدۀ ٤ ق / ١٠ م. از زندگی و احوال او آگاهی چندانی در دست نیست. از شهرت و نسبت وی می‌توان احتمال داد كه زادگاهش هرات بوده است. تاریخ دقیق وفات او نیز دانسته نیست و احتمالاً میان سالهای ٣٨٠-٣٩٠ ق / ٩٩٠-١٠٠٠ م درگذشته است (قربانی، زندگی نامه، ٩٩-١٠٠؛ GAS, V / ٣٢٩, VI / ٢١٨). وی در زمان ركن‌الدولۀ دیلمی (حك‌ ٣٣٥-٣٦٦ ق / ٩٤٦- ٩٧٧ م) در ری می‌زیسته و هم‌عصر دانشمندانی چون ابوجعفر خازن (ﻫ‌ م) و خجندی بوده است (بیرونی، تحدید، ٧٠، ٢٢٦؛ قربانی، ریاضی‌دان، ١١٧). مدتی نیز در جرجان اقامت داشته، زیرا به گفتۀ بیرونی (همان، ٢٣١) وی در٣٧١ ق عرض آن شهر را محاسبه كرده است. از این نكته و نیز از دیگر اشارات متعدد بیرونی (مثلاً القانون، ١ / ٦٦، ٢ / ٦١٢، تحدید، ٧٠، ١٣٤-١٣٥، ٢٠١- ٢٠٢، ٢٢٦، ٢٣١) دربارۀ او و آثارش می‌توان دریافت كه آراء ریاضی و نجومی هروی مورد توجه دانشمندان بزرگ آن عصر بوده است. وی عرض ری را نیز محاسبه كرده بود و بیرونی اندازه‌های مختلفی را كه هروی در محاسبۀ ارتفاع خورشید در ری به دست آورده، ‌دقیقاً ذكر كرده است (همان، ٧٠، ٢٢٦، القانون، ٢ / ٦١٢).
مهم‌ترین اثر هروی كتابی است به نام كتاب منالاوس فی الاشكال الكریة مما اصلحه احمدبن ابی سعد الهروی، كه درواقع روایت اصلاح شده‌ای است از كتاب اُكَرِ منلائوس، این كتاب در سده ٣ ق از یونانی به عربی ترجمه شده و ماهانی ریاضی‌دان و منجم ایرانی در همان سده تا شكل دهم از مقالۀ دوم آن را تصحیح كرده بود، اما چون با گذشت زمان در متن اخیر خلل بسیار راه یافته بود، هروی به اصلاح مجدد آن پرداخت. این متن اصلاح شده مورد توجه دانشمندانی چون ابونصر منصور بن عراق (ﻫ‌ م) و خواجه نصیرالدین طوسی بوده است (تهرانی، ١٥١؛ قربانی، نسوی‌نامه‌، ١٥٥-١٥٦؛ ‌زندگی‌نامه، همانجا). دو نسخه از این كتاب در استانبول و لیدن موجود است (كراوزه، GAS, V / ٣٢٩;
GAL, S, I / ٨٥٤;
II / ٧١٢). برگزیده‌هایی از آن را نیز ماكس كراوزه به آلمانی ترجمه و منتشر كرده است (قربانی، همانجا). كتاب دیگری نیز به نام المدخل الصاحبی به هروی نسبت داده شده كه اكنون در دست نیست، اما بیرونی در تحدید نهایات الاماكن (ص ١٣٤-١٣٥) برخی از مطالب آن را نقل كرده و مثلاً این نظر او را كه با كسوف خورشید نیز می‌توان اختلاف طول جغرافیایی شهرها را تعیین كرد مردود دانسته است. نظر یاد شده ظاهراً در میان منجمان، و ریاضی‌دانان اسلامی منحصر به فرد بوده است (همایی، ٩٤).

مآخذ

بیرونی، ابوریحان، تحدید نهایات الاماكن لتصحیح مسافات المساكن، به كوشش محمد بن تاویت طنجی، ‌آنكارا، ١٩٦٢ م؛
همو، القانون المسعودی، حیدرآباددكن، ١٣٧٣ ق / ١٩٥٤ م؛
تهرانی، جلال‌الدین، گاهنامه، تهران، ١٣٥٠ ق / ١٩٣٢ م؛
قربانی، ابوالقاسم، ریاضی‌دانان ایرانی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
همو، زندگی‌نامه ریاضی‌دانان دورۀ اسلامی، تهران، ١٣٦٥ ش؛
همو، نسوی‌نامه، تهران ١٣٥١ ش؛
همایی، جلال‌الدین، مقدمه بر التفهیم بیرونی، تهران، انجمن آثار ملی؛
نیز:

Krause, Max, «Stambuler Handschriften islamischer Mathematiker», Beiträge zur Erschliessung der arabischen Handschriften in Istanbul und Anatolien, Frankfurt, ١٩٨٦;
GAL, S;
GAS.

زهرا یمینی