دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٢٦ - چغمینی
چغمینی
نویسنده (ها) :
حنیف قلندری
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٦ آذر ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
چَغْمینی، ابوعلی شرفالدین محمود بن محمد بن عمر، ستارهشناس، ریاضیدان و پزشک اهل چغمین (چقمین)، از توابع خوارزم (قاضیزاده، گ ٥ رو؛ زرکلی، ٧ / ١٨١).
از زندگی او آگاهی چندانی در دست نیست و دربارۀ زمان مرگ او نیز اختلاف است. بروکلمان سال ٦١٨ ق / ١٢٢١م را تاریخ مرگ او دانسته (GAL, S, I / ٨٦٥)، و زوتر به استناد یادداشت مندرج در صفحۀ بیاض نسخۀ قانونچۀ چغمینی در کتابخانۀ گوتا (شم ١٩٢٨؛ نک : پرچ، III / ٤٦٨)، او را معاصر و جوانتر از نصیرالدین طوسی (د ٦٧٢ ق / ١٢٧٤م)، و سال مرگ وی را ٧٤٥ق / ١٣٤٥م یا زودتر دانسته است (ص ٥٣٩-٥٤٠). بغدادی نیز فراغت او را از تحریر الملخص فی الهیئة در ٨٠٨ ق / ١٤٠٥م آورده است (ص ٤١٠).
اما شواهدی وجود دارد که چغمینی در نیمۀ دوم قرن ٦ و نیمۀ اول قرن ٧ق میزیسته است: ١. اشارۀ چغمینی به سال ١٥١٦ ذوالقرنین (اسکندری = ٥٩٩ ق / ١٢٠٣م) در رسالۀ فی قوی الکواکب و ضعفها ( تلخیص ... ، ٢٥٠). ٢. اشارۀ او به سال ١٥١٧ ذوالقرنین (=٦٠٠ ق / ١٢٠٤م) در الملخص (گ ١٢ رو). ٣. کتابت رسالۀ تلخیص کتاب اوقلیدس در ٦١٥ ق / ١٢١٨م ( تلخیص، ٢٤٦). ٤. تقدیم این کتاب به شهابالدین ابی سعد بن عمران خوارزمی خیوقی که چغمینی او را «مفتیالعالمین» خوانده (همان، ١٦)، و به احتمال بسیار او همان شهاب خیوقی فقیه است که ابن اثیر در وقایع سال ٦١٧ ق از او یاد کرده و آورده که سلطان محمد خوارزمشاه در آغاز حملۀ مغولان با او مشورت کرده است (١٢ / ٣٦٢-٣٦٣). ٥. عبارت «رَحِمَهُ اللّٰه» برای چغمینی که کاتب نسخۀ رسالـۀ صور الحسـاب التسع او (نک : گ ١ پشت) در ٦٦٠ ق / ١٢٦٢م استنساخ آن را به پایان رسانده است (گ ٧ رو).
از این رو، چغمینی تا ٦٠٠ ق، و اگر تاریخ «تحریر» تلخیص را که در پایان آن ٢٢ صفر ٦١٥ ذکر شده (ص ٢٤٦)، تاریخ تألیف این اثر بدانیم، او تا ٦١٥ ق زنده بوده، و پیش از ٦٦٠ ق درگذشته است.
آثـار
١. الملخص فی الهیئة، رسالۀ کوچکی است در هیئت که در یک مقدمه و دو مقاله تنظیم شده است. ساختار نوشتاری کتاب و فصلهای آن مشابه دیگر آثار هیئت دورۀ اسلامی است و برترینویژگی آن ایجاز است. الملخص شهرت بسیاری داشته و شرحهای بسیاری بر آن نوشته شده است که از مهمترین آنها میتوان به شرح کمالالدین ترکمانی در ٧٥٥ق / ١٣٥٤م، شرح قاضیزادۀ رومی (نک : مآخذ) در ٨١٥ ق / ١٤١٢م و شرح میرسیدشریف جرجانی (د ٨١٦ ق / ١٤١٣م) اشارهکرد (برای دیگر شرحها، نک : حاجی خلیفه، ٦ / ١١٣-١١٤). در میان این شرحها، شرح قاضیزاده در حوزههای درسی شهرت بسیار داشته است (مدرس، ١ / ٤٤٩). بر این شرح حاشیههایی نوشته شده است که از مهمترین آنها میتوان به حاشیۀ عبدالعلی بیرجندی (د ٩٣٤ق / ١٥٢٨م) اشاره کرد (حاجیخلیفه، همانجا). ترجمۀ کهنی از الملخص به فارسی به دست محمد بن عمر اندقانی برجا مانده است. زمان این ترجمه بهطور دقیق مشخص نیست، اما تنها نسخۀ شناختهشده از آن در ٧٢٥ق / ١٣٢٥م کتابت شده است (ابوترابی، ٨٧١). ترجمۀ آلمانی الملخص نیز در ١٨٩٣م به چاپ رسیده است (نک : مل ، رودُلف).
٢. قانونچه، کتابی در پزشکی که چغمینی آن را «زبدهای» از مطالب لازم علم پزشکی معرفی کرده است که آنها را از کتابهای متقدمین برگزیده، و در این اثر گرد آورده است (ص ٢، نیز نک : ترجمه، ١). این کتاب در ١٠ مقاله تنظیم شده است: امور طبیعیه، تشریح، نبض و آزمایش ادرار و مدفوع، کلیاتی در بهداشت و درمان بیماران، بیماریهای اعضای بدن از سر تا پا، بیماریهایی که به یک عضو خاص مربوط نمیشوند (مانند انواع تبها) و فواید غذاهای متداول (نک : سراسر کتاب). بر این کتاب نیز شرحهای بسیاری نوشته شده است. با توجه به زمان تألیف این شرحها میتوان گفت که به احتمال بسیار این کتاب از روزگار تصنیف مقبولیت داشته است. از میان شرحهای نوشته شده میتوان به شرح فاضل بغدادی در ٧١٠ق، شرح مولى حسین بن محمد بن علی استرابادی (د ٨٣١ ق) و شرح ملایحیى فتاحی نیشابوری (د ٨٣٢ ق) اشاره کرد (میر، ٨- ٩). این کتاب را نیز محمداکبر بن حاج محمد معروف به شاه ارزانی به فارسی بـرگردانده، و آن را مفـرح القلـوب نـامیـده است (نک : سـراسـر کتاب).
٣. تلخیص کتاب الاصول لاقلیدس، یا تلخیص کتاب اوقلیدس، خلاصهای از اصول اقلیدس (ه م) که در آن قضایا و تعاریف بهطورکامل آمده و در بیشتر مواضع اثباتها خلاصه شدهاند. چغمینی در مقدمۀ این کتاب اشاره کرده است که بیشتر تحریرهای موجودِ اصول یا بسیار مفصلاند و یا بسیار خلاصه، و هدف او از نوشتن این رساله فراهم آوردن نسخهای مختصر است که اختصار آن موجب دگرگونی مفاهیم نشود (ص ١٨). تنها نسخۀ شناختهشده از این رساله که بهصورت عکسی چاپ شده، در کتابخانۀ سریزدی یزد موجود است (دانشپژوه، ٤ / ٤١٨).
٤. فی قوی الکواکب و ضعفها، رسالۀ بسیار کوچکی در تعریف مقدمات احکام نجوم که چغمینی در آن برخی مفاهیم اولیه مانند «شرف»، «سعد»، «نحس» و «هبوط» کواکب را تعریف کرده است (نک : تلخیص، ٢٤٩-٢٥٣).
٥. صورالحساب التسع، رسالهای کوتاه در حساب اعداد دهگانی. در این کتاب چغمینی پس از بیان مراتب اعداد، انجام عملیات مختلف نظیر جمع، تفریق، ضرب، تقسیم، جذرگیری و جز آن را با استفاده از این اعداد آورده است (نک : سراسر کتاب).
٦. الموجز فی الحساب، که تنها دو صفحه از این رساله (با موضوع ضرب و تقسیم و ابتدای جذر) در پایان نسخۀ سریزدی تلخیص باقی مانده است.
بروکلمان افزون بر اینها، شرح طرق الحساب فی مسائل الوصایا و القوامی فی الحساب را نیز به چغمینی نسبت داده است (GAL, S, I / ٨٦٥). سموئل نیز کتابی با عنوان القوامی فی الحساب الهندی داشته که بخشی از آن باقی مانده است (راشد، ٩٨)، و احتمالاً بروکلمان، یا مأخذ او، به غلط این اثر را به چغمینی نسبت داده است.
مآخذ
ابن اثیر، الکامل؛
ابوترابی همدانی، آرش، «ترجمۀ کهن الملخص فی الهیئة چغمینی»، نامۀ معانی، تهران، ١٣٨٣ش؛
بغدادی، هدیه؛
چغمینی، محمود، تلخیص کتاب اوقلیدس، چ تصویری، به کوشش صادق حسینی اشکوری، قم، ١٣٨٤ش؛
همو، صور الحساب التسع، نسخۀ خطی شم ٦٩١١ دانشگاه تهران؛
همو، قانونچه، شرح حسن بن محمد بن علی استرابادی، قم، ١٣٣٧ش؛
همان، ترجمۀ محمدتقی میر، شیراز، ١٣٥٠ش؛
همو، الملخص فی الهیئة، نسخۀ خطی شم ٢٨٤٨ کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی؛
همان، شرح قاضیزادۀ رومی، نسخۀ خطی شم ٢ / ١٢٣ کتابخانۀ مرکز؛
حاجی خلیفه، کشف؛
دانشپژوه، محمدتقی و ایرج افشار، «فهرست کتابخانههای شهرستانها»، نسخههای خطی، نشریۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، ١٣٤٤ش؛
زرکلی، اعلام؛
شاه ارزانی، محمداکبر، مفرح القلوب، لکهنو، نولکشور؛
قاضیزادۀ رومی، شرح بر الملخص (نک : هم ، چغمینی)؛
مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تهران، ١٣٦٩ش؛
میر، محمدتقی، مقدمه بر قانونچه (نک : هم ، چغمینی)؛
نیز:
GAL, S;
Pertsch ;
Rashed, R., Entre Arithmétique et Algèbre, Paris, ١٩٨٤;
Rudolff, G. and A. Hochheim,«Die Astronomie des Maḥmud ibn Muḥammed ibn ʿOmar al-Ǵagmînî», ZDMG, ١٨٩٣, vol. XLVII;
Suter, H., «Zur Frage über die Lebenszeit des Verfassers des Mulaḫḫas fi’l-hei’a, Maħmud b. Muħ. b. ʿOmar al-Ǵagmînî», ZDMG, ١٨٩٩, vol. LIII.
حنیف قلندری