دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢١٤ - تئون

تئون

تِئون، نامی یونانی که در متون دوران اسلامی به صورتهای ثاون و ثائون و ثاؤن ضبط شده است. در جهان اسلام دست‌کم دو تن از فلاسفه و دانشمندان یونانی به این نام شناخته بوده‌اند:

١. تئون ازمیری

ریاضی‌دان و فیلسوف یونانی، از مردم ازمیر در آسیای صغیر. عموماً او را همان تئونی می‌دانند که بطلمیوس در مجسطی (ص٤٦٩-٤٧١) از او به عنوان ریاضی‌
دان نام برده، و گفته است که در ١٢٩ و ١٣٠ و ١٣٢م زهره و مریخ را رصد کرده، و نتایج رصدهای خود را در اختیار او نهاده است (مثلاً «
دائرة المعارف...»
، XII(١)/ ٣٧٤؛ اشتاین اشنایدر، ١٧؛ «
زندگی‌نامه... »
، XIII/ ٣٢٥). اگر این نظر درست باشد، اوج علمی تئون را باید در نیمۀ اول سدۀ ٢م، در زمان امپراتوری هادریانوس (١١٧-١٣٨م) دانست. دوستی و همکاری او با بطلمیوس نشان می‌
دهد که او در این زمان در اسکندریه می‌
زیسته است. اما نویگباور («
تاریخ...»
، ٨٣٥) در اینکه تئونِ معاصر بطلمیوس همان تئونِ ازمیری باشد، تردید کرده است.
بر روی مجسمۀ نیم‌
تنۀ تئون که در ازمیر کشف شده، و متعلق به زمان هادریانوس است، عبارت «
تئون فیلسوف افلاطونی»
نقش شده است («
دائرة‌
المعارف»
، همانجا). بنا‌
براین، می‌
توان او را همان «
ثاون المتعصب لفلاطن»
دانست که ابن‌
ندیم از او در زمرۀ «
فیلسوفان طبیعی‌
ای که نه زمانشان را می‌
دانیم و نه مراتبشان را می‌
شناسیم»
نام برده، و به او کتابی «
در ترتیب 
قرائت آثار افلاطون و نام‌
نوشته‌
های او»
نسبت داده است (ص ٣١٥). ابن‌
ندیم به این کتاب، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم دسترسی داشته، زیرا مطالبی از آن دربارۀ زندگی افلاطون و نام برخی از آثار او و دسته‌
بندی آنها در گروههای چهارتایی، معروف به «
رابوع»
نقل کرده است (ص ٣٠٦؛ نیز قفطی، ١٧-١٨). واژۀ اخیر که ترجمۀ عربی واژۀ یونانی «
تترالوگیا»
است، نشانۀ اصالت این نقل قول است؛ با این حال، سخن ابن‌
ندیم از بی‌
دقتی خالی نیست، زیرا همۀ آثار افلاطون در دسته‌
های چهارتایی مرتب نشده‌
اند. قفطی در وصف شخصی به نام «
لَیبَلون»
مطالبی بسیار نزدیک به نوشتۀ ابن‌
ندیم دربارۀ ثاون آورده (ص ٢٦٨)، و لیپرت در حاشیۀ همان صفحه حدس زده که این لیبلون احیاناً تصحیف «
لثاؤن»
است و منظور همان تئون ازمیری است.
از تئون ازمیری تنها یک اثر با عنوان «
آنچه از ریاضیات برای خواندن آثار افلاطون باید دانست»
باقی مانده که بیشتر کتابی است راهنما برای دانشجویان فلسفه و کمتر مطلب ریاضی تازه‌
ای، حتى در آنچه به افلاطون مربوط می‌
شود، دربر دارد («
زندگی‌
نامه»
، همانجا). ارزش این کتاب در منقولات آن از متون قدیم‌
تر و از جمله تاریخچه‌
ای است که ائودموس، شاگرد ارسطو از هندسه فراهم کرده بوده، و اکنون از میان رفته است (همانجا؛ دربارۀ یکی از این منقولات‌
، نک‍
: هیث، «
نجوم...»
، مقدمه، ٣٧). این اثر به احتمال زیاد غیر از کتابی است که ابن‌
ندیم از آن نام برده که نه اصل یونانی آن در دست است و نه در جای دیگری به تئون منسوب شده است. ابن‌
ندیم جزو شرحهای مقولات (قاطیغوریاسِ) ارسطو از شرح «
شخصی به نام ثاون»
نام برده است که به سریانی و عربی موجود بوده است (ص٣٠٩؛ نک‍
: حاجی‌
خلیفه، ٦/ ٩٧؛ قفطی، ٣٥). چون از میان دانشورانی که در دوران باستان تئون نام داشته‌
اند، تنها کسی که به فلسفه شهرت داشته، همین تئون ازمیری است (نک‍
‍
: «
دائرة‌
المعارف»
، همانجا)، ممکن است این شرح از همو باشد، هرچند در منابع دیگر چنین کتابی به تئون نسبت داده نشده است. ابن‌
عبری این تئون را با تئون اسکندرانی (نک‍
‍
: دنبالۀ مقاله) اشتباه کرده، و در احوال افلاطون، بعد از نقل مطالبی نزدیک به آنچه ابن‌
ندیم از تئون افلاطونی نقل کرده، نوشته است که «
تئون اسکندرانی برای او ٣٣ کتاب برشمرده است»
(ص ٩٠).

٢. تئون اسکندرانی

ریاضی‌
دان و منجم یونانی، از مردم اسکندریه. وی در همین شهر به تعلیم نجوم و ریاضیات اشتغال داشت («
دائرة‌
المعارف»
، XII(١)/ ٣٧٦). تئون در دانشنامه‌
ای 
بیزانسی به نام سودا که منبع اطلاع راجع به بسیاری از دانشمندان اسکندرانی است و در قرن ١٠م/ ٤ق نوشته شده، «
مصری»
(Α
ίγ
ύπ
τ
ι
ο
ς
) نامیده شده است (لیپرت، ٣٩؛ نیز نک‍
: قفطی، ١٠٨: ثاؤن الاسکندرانی المصری المهندس)، اما از اینجا نمی‌
توان استنباط کرد که او نژاد مصری داشته است (نویگباور، «
تاریخ»
، ٥٦٢).
تاریخ تولد و مرگ تئون درست معلوم نیست. نویسندۀ دانشنامۀ سودا وی را «
فیلسوف»
و معاصر پاپوس اسکندرانی (ه‍
م) دانسته است (نک‍
: جونز، ١). همچنین می‌
دانیم که تئون در ٣٦٤م دو گرفت را در اسکندریه رصد کرده، و دخترش هوپاتیا 
ــ که او نیز فیلسوف و ریاضی‌
دان بوده ــ در ٤١٥م به دست عوام‌
مسیحی کشته شده است؛ نیز می‌
دانیم که او در زمان مرگ دخترش زنده نبوده است («
دائرة‌
المعارف»
، همانجا). بنابر این، می‌
توان زمان مرگ تئون را در حدود سال ٤٠٠م و دوران کمال او را حدود سال ٣٧٠م دانست (نویگباور، همان، ٥). ابن‌
عبری این تئون را با تئون ازمیری (یا تئون معاصر بطلمیوس) اشتباه کرده، و از اینکه نام تئون در مجسطی و نام بطلمیوس در قانون تئون آمده (نک‍
: دنبالۀ مقاله)، به‌
خطا نتیجه گرفته است که این دو معاصر بوده‌
اند (ص ١٢٣). تئون ریاضی‌
دانی نوآور نبود، و اهمیت او بیشتر به سبب شرحهایی است که بر برخی از آثار مهم نجوم و ریاضیات یونانی نوشته، و نیز تحریرهایی که از برخی دیگر از این آثار فراهم آورده است. با این حال، آثار او بر تحول بعدی ریاضیات و نجوم تأثیر عظیمی داشته‌
اند.

نجوم

مهم‌
ترین آثار نجومی تئون شرح او بر مجسطی و دو شرح او بر «
جدولهای آسان»
بطلمیوس (ه‍
م) و نیز رسالۀ او دربارۀ اسطـرلاب است. بخشهایـی از شـرح مجسطـی او ــ که ظاهراً از درسهای او فراهم آمده، و به نوعی تکمیل و توضیح شرح پاپوس اسکندرانی است ــ از میان رفته، اما بخش عمدۀ آن باقی است («
دائرة‌
المعارف»
، XII(١)/ ٣٧٦-٣٧٧). مقالات اول تا چهارم این شرح را رُم و همۀ بخشهای باقی‌
ماندۀ آن را گرینائوس منتشر کرده است (نک‍
: مل‍
، رم، نیز تئون اسکندرانی، «
بطلمیوس...»
). تئون در شرح بزرگ خود بر «
جدولهای آسان»
، نه تنها راه استفاده از این جداول را بیان کرده، بلکه روش ساختن آنها را نیز شرح داده است («
دائرة‌
المعارف»
، همانجا). شرح بزرگ تئون بر «
جدولهای آسان»
را موژونه و تیئون، و شرح کوچک او را یک بار هِملا و بار دیگر تیئون همراه با ترجمۀ فرانسوی منتشر کرده‌
اند (نک‍
: تئون اسکندرانی، «
شرح بزرگ...»
، «
شرح کوچک...»
‌
).
از این ٣ اثر تئون ظاهراً شرح او بر مجسطی وشرح بزرگ او 
بر «
جدولهای آسان»
در دوران اسلامی شناخته نبوده است، اما شرح کوچک او بر «
جدولهای آسان»
را به نام «
قانون»
می‌
شناخته‌
اند؛ زیرا مسعودی ( التنبیه...، ١٢٩) جزو کتابهای بطلمیوس، و در کنار مجسطی از کتابی به نام «
قانون»
نام برده است که تئون اسکندرانی بر آن شرح نوشته بوده است؛ و از اینجا معلوم می‌
شود که منظور از کتاب «
قانون»
بطلمیوس همان «
جدولهای آسان»
و منظور از قانونی که در بسیاری از منابع دوران اسلامی به تئون نسبت داده شده، همان شرح او بر «
جدولهای آسان»
است. از سوی دیگر، صاعد اندلسی (ص١٩٨) موضوع این کتاب را بیان مختصر تعدیل ستارگان و تقویم آنها بر حسب رأی بطلمیوسیان دانسته، و گفته است که تئون در این کتاب حساب حرکت اقبال و ادبار را بر حسب نظر اصحاب طلسمات افزوده است. یعقوبی نیز این کتاب را که موضوع آن علم نجوم و محاسبات نجومی است، از کامل‌
ترین و روشن‌
ترین کتابهای نجومی شمرده، و حرکت اقبال و ادبار را از جملۀ مطالب آن دانسته است (١/ ١٥٩)؛ اما چون تئون از نظریۀ اقبال و ادبار در شرح کوچک خود «
بر جدولهای آسان»
بطلمیوس سخن گفته («
زندگی‌
نامه»
، XIII/ ٣٢٣-٣٢٤)، بنابراین، اثری که یعقوبی و صاعد اندلسی از آن به نام کتاب «
القانون»
یاد کرده‌
اند، همان شرح کوچک تئون بر «
جدولهای آسان»
است.
نام این کتاب در متونِ دیگرِ دوران اسلامی به صورتهای «
جداول زیج بطلمیوس المعروف بقانون المیسر»
(ابن‌
ندیم، ٣٢٨)، «
قانون زیج ثاؤن»
(بیرونی، القانون...، ١/ ١٢٩)، «
زیج ثاون»
(همو، الآثار...، ٢٨)، «
القانون فی النجوم»
(مسعودی، مروج...، ١/ ٢٧٠) و «
زیج ثاون المعروف عند اهل المغرب بالقانون»
(هاشمی، گ ١٠٢ پشت) نیز آمده است. به اعتقاد کِنِدی و پینگری (ص ٢٠٣)، این کتاب از نخستین کتابهایی است که در دوران نهضت ترجمه به عربی ترجمه شده است. این دو آن را همان «
زیج بطلمیوس»
می‌
دانند که ابن‌
ندیم از آن سخن گفته، و نوشته است که ایوب و سمعان آن را برای محمد بن خالد بن یحیی بن برمک «
تفسیر کردند»
(ص٣٠٥). از این رو، کندی و پینگری ترجمۀ این کتاب را مقدم بر این «
تفسیر»
دانسته‌
اند. چون محمد بن یحیى برمکی در ١٧٨ق/ ٧٩٤م از منصب حجابت عزل شده است (سجادی، ١٤١)، بنابر این، تاریخ این تفسیر باید اواخر قرن ٢ق/ ٨م، و تاریخ ترجمۀ «
قانون»
مقدم بر آن باشد. اما چون ابن‌
ندیم نام ایوب و سمعان را در ضمن فهرست مترجمانی آورده است که از زبانهای مختلف به عربی ترجمه می‌
کردند و نیز اصطلاح «
فسّر»
را در همین فهرست در مورد ابن بهریز هم به کار برده است، می‌
توان گفت که منظور از تفسیر همان ترجمه 
است و ایوب و سمعان مترجمان این کتاب بوده‌
اند و تاریخ ترجمۀ این کتاب همان نیمۀ دوم قرن ٢ق است. چون در جای دیگری از ترجمۀ «
جدولهای آسان»
به عربی یاد نشده است، اگر نظر کندی و پینگری درست باشد، باید گفت که مسلمانان «
جدولهای آسان»
را تنها از راه شرح تئون بر آن می‌
شناخته‌
اند (با این حال، نک‍
‍
: ه‍
د، بطلمیوس، که در آنجا «
زیج بطلمیوس»
همان «
جدولهای آسان»
دانسته شده است).
ترجمۀ عربی «
قانون»
تئون ظاهراً از میان رفته است، اما نویسندگان دوران اسلامی از دیرباز به آن توجه داشته‌
اند و نیز منقولاتی از آن در آثار ایشان باقی مانده است. احتمالاً کتابی که قفطی با عنوان «
فیما اغفله ثاؤن فی حساب کسوف الشمس و القمر»
(آنچه تئون در حساب خورشیدگرفتگی و ماه‌
گرفتگی از نظر دور داشته است) از جملۀ آثار ثابت بن قره ذکر کرده (ص ١١٨)، در تکمیل این کتاب بوده است. هاشمی در علل الزیجات (گ ٩٤رو، ١٢١رو، ١٢٦رو) برخی از روشهای محاسباتی «
قانون»
را نقل کرده است (قس: کندی و پینگری، ٢٠٣-٢٠٤، که بیشتر منقولات هاشمی را از تئون درست، و یکی از منقولات او را نادرست، و انتقاد او بر تئون را عجیب می‌
دانند). مسعودی به نقل از «
قانون»
تئون اسکندرانی، شمار پادشاهان یونان را از فیلیپ تا کلئوپاترا ١٦ تن، و مدت سلطنت ایشان را ٢٩٣ سال و ١٨ روز ( التنبیه، ١١١-١١٢)، و به نقل از همو شمار پادشاهان روم را از آوگوستوس تا کنستانتینوس (قسطنطین بن هیلانی) ٢٩ تن دانسته است (همان، ١٣٦-١٣٧). از این منقولات معلوم می‌
شود که ترجمۀ عربی شرح کوچک تئون بر «
جدولهای آسان»
نه‌
تنها در میان منجمان، بلکه در میان مورخان قرنهای ٤-٥ ق/ ١٠-١١م شناخته بوده است.
این کتاب تأثیر ژرف‌
تری نیز بر نجوم دوران اسلامی داشت. مسلمانان «
جدولهای آسان»
بطلمیوس را ــ که به احتمال زیاد مستقیماً به عربی ترجمه نشده بود ــ از طریق آن می‌
شناختند و نیز از راه این کتاب بود که با نظریۀ معروف به «
اقبال و ادبار»
آشنا شدند. در بسیاری از متون اسلامی (از جمله، نک‍
‌
: یعقوبی،١/ ١٥٩؛ صاعد، ١٩٨) این نظریه از «
قانون»
تئون نقل شده، و تنها بتانی آن را به اشتباه به بطلمیوس نسبت داده است (ص ١٩٠). دلیل این اشتباه این است که بتانی «
قانون»
تئون، یعنی شرح او بر «
جدولهای آسان»
، را با خود «
جدولهای آسان»
بطلمیوس ــ که آن نیز در جهان اسلام به «
قانون»
معروف بوده ــ اشتباه کرده است. نظریۀ اقبال و ادبار در جهان اسلام پیروانی یافت و بعدها بر نجوم قرون وسطای اروپا بسیار تأثیر گذاشت (نک‍
: ه‍
‍
د، تقدیم اعتدالین).
بر‌
خلاف بطلمیـوس ــ که در مجسطی مبدأ تاریخ را از بختنصر گرفته ــ تئون در «
قانون»
خود مبدأ تاریخ را از مرگ اسکندر فرض کرده است؛ به همین سبب، تاریخ او را «
تاریخ اسکندر»
گفته‌
اند (زیج...، گ ٣ رو). با این حال، چون این تاریخ را تاریخ فلیبس یا فیلفس (فیلیپوس) نیز می‌
نامیده‌
اند، برخی از مورخان و منجمان دوران اسلامی گمان برده‌
اند که مبدأ این تاریخ آغاز سلطنت اسکندر و یا مرگ فیلیپ پدر او ست. مثلاً مسعودی آورده است که ثاون صاحب کتاب «
قانون»
مبدأ تاریخ را از «
مملکت اسکندر بن فلیبس المقدونی»
گرفته (مروج، ١/ ٢٦٩-٢٧٠)؛ هاشمی نیز این تاریخ را «
سنی فیلبس ابوالاسکندر‌
الاول»
خوانده است (گ ١٠٢ پشت). این اشتباه در زمان بیرونی به‌
حدی رایج بوده است که به نوشتۀ او، «
جمهور»
گمان می‌
کرده‌
اند که تاریخ اسکندر نیز، مانند تاریخ یزدگردی، از ابتدای به تخت نشستن او آغاز می‌
شود. بیرونی در قانون مسعودی، علت این اشتباه را بی‌
توجهی به تاریخ اهل مغرب و اخبار یونانیان ــ که جز اندکی از آن به عربی ترجمه نشده بوده است ــ ذکر می‌
کند و می‌
گوید: آن فیلیپ که این تاریخ به نام او ست، برادر اسکندر است که بعد از مرگ او حکمران مقدونیه و اطراف آن شد. از این‌
رو، این تاریخ را، به این دلیل که از مرگ اسکندر آغاز می‌
شود، تاریخ اسکندر، و به این دلیل که از به تخت نشستن فیلیپ برادر او آغاز می‌
شود، تاریخ فیلیپ‌
نامیده‌
اند؛ و این دو تاریخ یکی است (١/ ١٢٨-١٢٩). با این همه، او در آثار الباقیه همان خطای «
جمهور»
را تکرار می‌
کند و فیلفس را پدر اسکندر می‌
داند، و شگفت اینکه می‌
نویسد: فیلفس پس از اسکندر به تخت نشست (ص ٢٨؛ نیز نک‍
: مقریزی، ١/ ٧٠٥-٧٠٦، که ظاهراً این مطلب را از بیرونی گرفته است). معلوم نیست که باید این تناقض را در اثر خطای ناسخان آثار الباقیه دانست و یا باید گفت که بیرونی هنگام تألیف آثار الباقیه مانند دیگران می‌
اندیشیده، و بعدها هنگام نوشتن قانون مسعودی به این خطا پی برده، و آن را تصحیح کرده است (نیز نک‍
‍
: حاجی خلیفه، ٣/ ٤٧٠، که تاریخ رصد تئون را «
در زیج او که به «
قانون»
معروف است»
، ٩٢١ سال پیش از هجرت، و حاصل این رصد را تاریخ «
فیلبس رومی برادر اسکندر»
دانسته است. احتمالاً حاجی خلیفه مبدأ تاریخ اسکندر یا فیلبس را با تاریخ رصد تئون اشتباه کرده است).
صاعد اندلسی کتابی نیز به نام «
کتاب الافلاک»
به تئون نسبت داده، و موضوع آن را بیان حرکت افلاک و شمار آنها و مقدار حرکت ستارگان به پیروی از روش بطلمیوس در مجسطی، اما به صورت توصیفی محض و بدون برهان («
مرسلاً مجرداً من البرهان»
)، دانسته است (همانجا). با این حال، معلوم نیست که منظور از این کتاب شرح تئون بر مجسطی، یا شرح بزرگ او بر «
جدولهای آسان»
است، یا اثر دیگری است که ابن‌
ندیم (ص٣٢٨) و قفطی (ص١٠٨) و ابن عبری (ص١٢٣) به نام کتاب المدخل الی المجسطی به تئون نسبت داده‌
اند.
در آثار دوران اسلامی دو کتاب دربارۀ آلات نجومی به تئون نسبت داده شده که نام آنها به صورتهای گوناگون آمده است. ابن‌
ندیم این دو را «
کتاب العمل بذات الحلق»
و «
کتاب العمل بالاسطرلاب»
نامیده (همانجا)؛ اما ابن‌
عبری نام این دو کتاب را به صورت «
کتاب ذات الحلق»
و «
کتاب الاسطرلاب»
آورده است (ص١٢٣-١٢٤). ظاهراً اصل یونانی کتاب اول از میان رفته، اما نسخه‌
هایی از کتابی به نام «
فی العمل بذات الحلق»
در کتابخانۀ آستان قدس رضوی موجود است که در فهرست این کتابخانه به تئون نسبت داده شده است (آستان...، ١٠/ ٩٧، ٢٢٨). کتاب دوم نیز به صورت کامل باقی نمانده؛ اما یعقوبی جزو آثار بطلمیوس از دو کتاب به نامهای «
کتاب فی ذات الحلق»
و «
کتاب فی ذات الصفائح و هی الاسطرلاب»
یاد کرده (١/ ١٥٠-١٥١)، و فهرست مبسوطی از مطالب آنها آورده است (١/ ١٥٧-١٥٨).
کلامروت که نخستین بار این بخش از کتاب یعقوبی را به آلمانی ترجمه کرد، دریافت که کتابی که یعقوبی دربارۀ اسطرلاب به بطلمیوس نسبت داده، در واقع از تئون است (ص ١٨-١٩). بعدها نویگباور این نظر را تأیید کرد و نشان داد که این اثر رساله‌
ای است از تئون اسکندرانی؛ و از راه مقایسۀ مطالب یعقوبی و رساله‌
هایی که از یحیى نحوی (فیلوپونُس) فیلسوف اسکندرانی (قرن ٦م) و سوروس سبخت 
در بارۀ اسطرلاب باقی مانده است، ثابت کرد که هر ٣ اثر در واقع یک منبع دارند که همان رسالۀ تئون در بارۀ اسطرلاب است (نویگباور، «
تاریخ اوایل...»
، ٢٤٢-٢٤٣، «
تاریخ»
، ٨٧٣). اهمیت این رساله ــ که شامل بحثی نظام‌
مند دربارۀ نظریۀ اسطرلاب و کاربرد آن است ــ در این است که نشان می‌
دهد یونانیان اسطرلاب را می‌
شناخته‌
اند و ابداع این آلت نجومی از شرقیان نیست (همانجا).

هندسه

از بیشتر نسخه‌
های متن یونانی اصول اقلیدس بر می‌
آید که این متون بر تحریر تئون مبتنی‌
اند، چون در عنوان بیشتر آنها آمده است «
بر اساس تحریر تئون»
یا «
بر اساس درسهای تئون»
. خود تئون هم در شرح خود بر مجسطی بطلمیوس نوشته است که بخش دوم از قضیۀ ٣٣ از مقالۀ ٦ اصول را او بر این مقاله افزوده است (هیث، «
سیزده...»
، I/ ٤٦). تغییراتی که تئون در تحریر خود از اصول داده است، زیاد نیست؛ برخی از مقولۀ اصلاح عبارتی است، گاهی عبارت اقلیدس را کوتاه‌
تر کرده، گاهی مفصل‌
تر، و گاهی نیز برخی از اشتباهات جزئی اقلیدس را تصحیح نموده، و گاهی نیز خودش 
اشتباهاتی بر آن افزوده است (در این مورد، نک‍
: همان، I/ ٥٤-٥٨). ترجمه‌
ای لاتینی که در قرن ١٢م/ ٦ ق از اصول اقلیدس از اصل یونانی صورت گرفته ــ و احیاناً در سیسیل پس از ١١٦٥م فراهم آمده ــ به‌
شدت تحت تأثیر تحریر تئون است (بوسارد، ١٠).

نورشناسی

مهم‌
ترین اثر تئون در نورشناسی تحریری است از المناظر اقلیدس که اصل یونانی آن باقی مانده است. در متون دوران اسلامی از این اثر یاد نشده است، با این حال، قراینی گواهی می‌
دهد که مسلمانان در قرن ٣ق/ ٩م آن را می‌
شناخته‌
اند. هرچند در متن المناظر اقلیدس، از انتشار نور جز در یک مورد سخنـی به میان نیامـده است، در مقدمۀ این تحریر ــ که احتمالاً از روی درس‌
گفتارهای تئون فراهم آمده ــ مـؤلف انتشار مستقیـم‌
ـ الخط نور را با آزمایشهایی نشان داده است. وی با اتکا به نحوۀ تشکیل سایه‌
ها و نیز مسیر نوری که از روزنه‌
ای می‌
گذرد، نشان می‌
دهد که نور همیشه به خط مستقیم سیر می‌
کند و نیز نوری که از یک منبع نورانی گسیل می‌
گردد، از همۀ نقاط آن در راستای خطوط مستقیم صادر می‌
شود («
مقدمه»
) کِنْدی در رساله‌
ای که اصل عربی آن از میان رفته، و تنها ترجمۀ لاتینی آن به نام دِ اسپکتیبوس 
باقی مانده، همین آزمایشهای تئون را با تفصیل بیشتر تکرار کرده است (ص ٤٧٢-٤٨٠). گذشته از این، وی در اثری دیگر به نام فی تقویم الخطأ و المشکلات التی لاقلیدس فی المناظر، بطلمیوس و تئون اسکندرانی را می‌
ستاید که در براهین ریاضی شرایط فلسفی را رعایت کرده‌
اند (ص ١٧٣). به نظر کِنْدی تئون، در مسئلۀ رؤیت، مانند بطلمیوس بنا بر دلایل طبیعی معتقد بوده است که پرتوهایی که از چشم خارج می‌
شوند، بر خلاف نظر اقلیدس، گسسته نیستند، بلکه یک مخروط یکپارچه را تشکیل می‌
دهند (همانجا). اما چنین مطلبی در تحریر تئون از المناظر اقلیدس یافت نمی‌
شود.
آزمایشهای تئون در مورد انتشار مستقیم الخط نور، و تقریر جدید کندی از این آزمایشها، در تکوین نظریۀ کندی دربارۀ رؤیت ــ که در منابع جدید به تحلیل نقطه‌
ایِ رؤیت معروف است ــ سهم مهمی داشته، و از این راه بر تحول علم نورشناسی در عالم اسلام تأثیر گذاشته است (معصومی همدانی، ٥٨٢-٥٨٥).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
ابن عبری، غریغوریوس، تاریخ مختصر الدول، به کوشش انطون صالحانی، بیروت، ١٨٩٠م؛
ابن‌
ندیم، الفهرست؛
بتانی، محمد، الزیج الصابی، به کوشش ک. آ. نالینو، رم، ١٨٩٩م؛
بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به کوشش زاخاو، لایپزیگ، ١٩٢٣م؛
همو، القانون المسعودی، حیدرآباد دکن، ١٣٧٣ق/ ١٩٥٤م؛
حاجی خلیفه، کشف، به کوشش فلوگل، لندن، ١٨٥٢م؛
زیج اشرفی، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی پاریس، شم‍
١٤٨٨؛
سجادی، صادق، تاریخ برمکیان، تهران، ١٣٨٥ش؛
صاعد اندلسی، التعریف بطبقات الامم، به کوشش غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران، ١٣٧٦ش؛
قفطی، علی، تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ١٣٢١ق/ ١٩٠٣م؛
کندی، یعقوب، «
فی تقویم الخطأ و المشکلات التی لاقلیدس فی المناظر»
(نک‍
: مل‍
، راشد)؛
مسعودی، علی، التنبیه والاشراف، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩٣م؛
همو مروج الذهب، به کوشش شارل پلا، بیروت، ١٣٨٥ق/ ١٩٦٥م؛
مقریزی، احمد، الخطط، به کوشش ایمن فؤاد سید، لندن، ١٤٢٢ق/ ٢٠٠٢م؛
هاشمی، «
فی علل الزیجات»
(نک‍
‍
: مل‍
)؛
یعقوبی، احمد، التاریخ، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٣م؛
نیز:

Busard, H. L. L., Johannes de Tinemue’
s Redaction of Euclid’
s Elements, the So-called Adelard III Version, Stuttgart, ٢٠٠١, vol. I;
Dictionary of Scientific Biography, New York, ١٩٧٦;
Al-Hāshimī, A., The Book of the Reasons Behind Astronomical Tables (Kitāb fi ‘
īlal al-zījāt), with tr. F. I. Haddad and E.S.Kennedy, ed. and commentary, D. Pingree and E.S. Kennedy, New York, ١٩٨١;
Heath, T.L., Greek Astronomy, London, ١٩٣٢;
id, The Thirteen Books of Euclid’
s Elements, New York, ١٩٥٦;
Jones, A., introd, tr. and commentary on Book ٧ of the Collection by Pappus of Alexandria, New York, ١٩٨٥;
Kennedy, E.S. and D. Pingree, introd. and commentary on The Book of the Reasons (vide: Al-Hāshimī);
Al-Kindy, «
De aspectibus»
, Œ
uvres…
(vide: Rashed);
Klamroth, M., «
Ueber die Auszü
ge aus griechischen Schriftstellern bei al-Ja‘
qû
bî
»
, ZDMG, ١٨٨٨, vol.XLII;
Lippert, J., Theon in der orientalischen Litteratur»
, Studien auf dem Gebiete der griechisch-arabischen Ü
bersetzungslitteratur, Braunschweig, ١٨٩٤, Heft ١;
Masoumi Hamedani, H., «
Ibn al-Haytham e la nuova fisica»
, La Civiltà
islamica (Storia della scienza), Rome, ٢٠٠٢, vol.III;
Der neue Pauly Enzyklopä
die der Antike, Stuttgart, ٢٠٠٢;
Neugebauer, O., «
The Early History of the Astrolabe»
, ISIS, ١٩٤٩, vol. XL, no. ٣;
id, A History of Ancient Mathematical Astronomy, New York, ١٩٧٥;
«
Prologue»
, L'
Optique et la catoptrique, by Euclide, tr. and notes by P. Ver Eecke, Paris, ١٩٥٩;
Ptolemy, Almagest, tr. and ed. G.J. Toomer, London, ١٩٨٤;
Rashed, R., Œ
uvres philosophiques et scientifiques d’
Al-Kinidī, volume ١ :
L’
Optique et la catoptrique, Leiden, ١٩٩٧;
Rome, A., Commentaires de Pappus et de Thé
on d’
Alexandrie sur l’
Almageste, ١٩٣٦-١٩٤٣, vol. II-III;
Steinschneider, M., Die arabischen Ü
bersetzungen aus dem Griechischen, Graz, ١٩٦٠;
Theon of Alexandria, Claudii Ptolemaei manae constructionis…
lib. XIII, in esodeom commentariorum lib.XI, ed. S.Grynaeus, Basel, ١٥٣٨;
id, Commentaire sur les tables manuelles astronomiques de Ptolé
mé
e, ed. N.B. Hamla, Paris, ١٨٢٢-١٩٢٥;
id, Le Grand Commentaire aux Tables Faciles de Ptolé
meé
, eds. J. Mogenet and A. Tihon, ١٩٨٥-١٩٩١;
id, Le Petit Commentaire aux Tables Faciles de Ptolé
mé
e, ed A. Tihon, Paris, ١٩٧٨.
حسین معصومی‌
همدانی