دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢١١ - تئوفراستوس

تئوفراستوس

تِئوفْراسْتوس (در متون اسلامی: ثاوفراسطوس)، فیلسوف یونانی (ح ٣٧٢/ ٣٧٣- ح ٢٨٨ق‌م). او در اِرْسوس واقع در جزیرۀ لِسْبوس زاده شد (دیوگنس، I/ ٤٨٣)، به قصد فراگیری دانش به آتن رفت، سالیان درازی را به شاگردی ارسطو گذراند و در میان شاگردان او به جایی رسید که در ٣٢٣ق‌
م پس از مرگ این فیلسوف، جانشین وی در لوکئوم، و عهده‌
دار ریاست مکتب مشّاء گردید. گفته‌
اند که در آغاز نام او تورتاموس 
بود و بعدها، به سبب نفوذ سخن و شیرینی گفتارش، ارسطو وی را تئوفراستوس (سخنگوی الٰهی) لقب داد (همو، I/ ٤٨٥). 

تئوفراستوس به احتمال قوی ارسطو را پس از ٣٤٨ق‌
م در سفر به شهرهای آسوس، لسبوس و مقدونیه تا زمان بازگشت به آتن در ٣٣٥ق‌
م همراهی کرده است. پس از مرگ تئوفراستوس، شاگردش استراتو از لامْپْساکوس جانشین او شد. از آثار تئوفراستوس برمی‌
آید که وی همانند ارسطو در زمینه‌
های گوناگون فلسفۀ طبیعی، مابعدالطبیعه، اخلاق، خطابه، سیاست، علوم طبیعی، روان‌
شناسی، گیاه‌
شناسی، زیست‌
شناسی، فیزیولوژی و عقایدنگاری پژوهش کرده است. دیوگنس لائرتیوس بیش از ٢٠٠ اثر به او نسبت داده است. بیشتر آثار او، خلاف شیوۀ استادش، فاقد جنبۀ نظری است (ریِل، III/ ٩١). زنون کیتیونی، بنیادگذار مکتب رواقی و اپیکور سامُسی، بنیادگذار مکتب اپیکوری را هم‌
روزگار تئوفراستوس دانسته‌
اند. در سالیان اخیر، نقل قولها و نوشته‌
های برجای مانده از تئوفراستوس به کوشش گروهی از یونان‌
پژوهان اروپایی و آمریکایی در مجموعه‌
ای گردآوری شده، و به چاپ رسیده است (نک‍
: مل‍
، «
تحقیقات...»
).

منطق

از حدود ٢٠ اثر منطقی که به تئوفراستوس نسبت داده‌
اند، هیچ‌
یک برجای نمانده است (بوخنسکی، ٧٢) و آگاهی ما از آموزه‌
های منطقی وی تنها از طریق قطعه‌
هایی از سخنان او ست 

که مفسران بعدی مانند اسکندر افرودیسی و سیمپلیکیوس نقل کرده‌
اند. تاریخ‌
نگاران منطق برپایۀ آنچه از وی برجا مانده است، ٣ نوآوریِ منطقی به او نسبت داده (نیل، ١٠٠-١١١) که در غالب آنها نام یودموس، شاگرد دیگر ارسطو نیز در کنار نام تئوفراستوس آمده است (بوخنسکی، همانجا):
نخست، در باب قیاس: وی ٥ ضرب افزون بر ٤ ضربی که ارسطو در «
ارغنون»
خود آورده بود، به شکل اول قیاس افزوده است. در این ٥ ضرب حد وسط در یک مقدمه موضوع است و در مقدمۀ دیگر محمول (اصطلاحات درون پرانتز پس از هر ضرب، نام آن ضرب نزد منطق‌
دانان لاتینی‌
زبان است):
١. اگر هر الف، ب است و هر ج، الف است، آن‌
گاه برخی از ب‌
ها ج‌
اند (بارالیپتون).
٢. اگر هیچ الف، ب نیست و هر ج، الف است، آن‌
گاه هیچ ب، ج نیست (کلئانتس).
٣. اگر هر الف، ب است و برخی از ج ‌
ها الف‌
اند، آن‌
گاه برخی از ب‌
ها ج ‌
اند (دابیتیس).
٤. اگر هر الف، ب است و هیچ ج، الف نیست، آن‌
گاه برخی از ب‌
ها ج نیستند (فاپسمو).
٥. اگر برخی از الف‌
ها ب‌
اند و هیچ ج، الف نیست، آن‌
گاه برخی از ب‌
ها ج نیستند (فریسسموروم).
دوم، در باب موجهات: کوششهای جالب توجه تئوفراستوس در ساده‌
سازی نظریۀ موجهات است. از تفسیر اسکندر افرودیسی بر «
تحلیلهای نخستین»
ارسطو چنین برمی‌
آید که تئوفراستوس دشواریهایی در شیوۀ بررسی ارسطو در باب موجهات یافته بود. وی تعریفی را بدین‌
صورت عرضه داشته است که از گزارۀ «
محتمل است که الف...»
نمی‌
توان گزارۀ «
ضروری نیست که الف...»
را نتیجه گرفت. تئوفراستوس عکس مستوی را که در نظرش قاعده‌
ای نامعتبر است، نپذیرفته، از این‌
رو ست که در این مثال به جای «
امکان»
از «
احتمال»
استفاده کرده است.
سوم، در باب قیاس شرطی: وی با بیان اصطلاح «
افزودن»
که امروزه «
قاعدۀ وضع مقدم»
نامیده می‌
شود، نخستین‌
بار اهمیت این مسئله را در قیاسهای شرطی خاطر نشان کرد. در این قاعده با افزودن یک فرض در مقدم و بیان درستی همان فرض در تالی به نتیجه می‌
توان رسید. یادکردنی است که این فرض، در نتیجه باقی نمی‌
ماند (بلانشه، ٨٣-٨٧).

فلسفه

هرچند برپایۀ آثار برجای مانده از تئوفراستوس می‌
توان دریافت که توجه وی بیشتر به طبیعت‌
شناسی بوده است و جنبۀ نظری در کار او چندان برجستگی ندارد، اما در مقام 
ریاست مکتب مشاء به مباحث فلسفی نیز پرداخته است. در میان آثار تئوفراستوس، اثری به نام مابعدالطبیعه هست. در این اثر اهتمام نویسنده بیشتر به طرح پرسشهای فلسفی بوده است تا حل آنها؛ انتقادهایی نیز از ارسطو، افلاطون و پیش‌
سقراطیان در آن یافت می‌
شود. هرچند بیشترِ مباحث طرح شده با آموزه‌
های ارسطو سازگار است، با این حال، میان این دو تفاوتهایی نیز دیده می‌
شود. برای نمونه می‌
توان به تعاریف چهارگانۀ ارسطو از فلسفۀ اولى در کتاب مابعدالطبیعه اشاره کرد که به ترتیب عبارت‌
اند از: ١. علم به علل و مبادیِ نخستین (کتاب آلفا و بتا)، ٢. علم به موجود (کتاب گاما)، ٣. علم به جوهر (کتاب زیتا)، ٤. علم به خداوند و موجودات الٰهی (کتاب لامبدا) که در رسالۀ مابعدالطبیعۀ تئوفراستوس در فصل ششم، به طور ویژه تعریف نخست و در فصل دهم، تعریف چهارم بررسی شده است؛ بنابراین، در نظر تئوفراستوس، مابعدالطبیعه همانا جست و جوی عللِ عالَم است از آن جهت که عالَم است (ریل، III/ ٩٤) و از این‌
رو ست که در مکتب مشاء بی‌
درنگ پس از تئوفراستوس جست و جوی طبیعت از منظر طبیعت‌
شناسی، جانشین مابعدالطبیعه یا فلسفۀ نخستین می‌
گردد و این نگرش تا روزگار ظهور اسکندر افرودیسی برجای می‌
ماند.

طبیعت‌
شناسی

آنچه ارسطو پیش از پرداختن به مابعدالطبیعه، روزگار خود را بدان اختصاص داده بود، یعنی طبیعت‌
شناسی به معنای خاص، بعدها به‌
طور ویژه ذهن تئوفراستوس را به خود مشغول داشت. از این‌
رو، بیشترِ آثار برجا مانده از تئوفراستوس مبین اهتمام ویژۀ او در باب طبیعت‌
شناسی است. گیاهان، آتش، ماهی، بادها، سنگها، بوها و پدیده‌
های جوّی تنها در زمرۀ برخی از آثار او در این زمینه است که گاه حاوی آرائی غیرارسطویی یا چون و چرا در نظر ارسطو ست. برای نمونه می‌
توان به نظر وی در باب آتش اشاره کرد. چنین می‌
نماید که تئوفراستوس برخلاف ارسطو، آتش را عنصری همانند خاک و آب و هوا نمی‌
انگارد، زیرا این عناصر جوهر به شمار می‌
آیند، در حالی که آتش برای بقای خود نیازمند چیزی است که می‌
سوزد. نیز نخستین انتقاد از آموزۀ ارسطویی اثیر یا عنصر پنجم را تئوفراستوس مطرح کرده است.

تأثیر تئوفراستوس در فلسفۀ اسلامی

در فلسفۀ اسلامی تئوفراستوس را جانشین ارسطو می‌
انگاشتند و در بسیاری از سرگذشت‌
نامه‌
ها وی را از نزدیکان نسبی و نیز در زمرۀ اوصیای ارسطو خوانده‌
اند (ابن ندیم، ٣١٢؛ قفطی، ١٠٩). در آثار فیلسوفان اسلامی در مواردی به آموزه‌
های منطقی و طبیعی تئوفراستوس اشاره‌
هایی شده است، اما نظریات وی آن‌
گونه که از اندیشه‌
های ارسطو، اسکندر افرودیسی، پلوتینوس و فرفوریوس یاد می‌
شود، بررسی نشده است. ابونصر فارابی کتاب الموجبة و السالبه را که اثری در منطق است، به تئوفراستوس نسبت داده (ص ٢٢)، و در بحث از قیاس شرطی نیز به وی اشاره کرده است (ص ٥٣). بسیاری از حکمای اسلامی ــ مانند محمد بن زکریای رازی در بحث از انتقاد تئوفراستوس از ارسطو و نیز اشاره به کتاب وی در باب گیاهان (ص ٢، ٦)، ابن سینا در بحث از جهت قضایا (ص ٣٩، ٤١)، بیرونی در بحث از ویژگی‌
اجسام (ص ٢٥٨)، ابن باجه در بحث از حرکت (ص ٨٦) و ابن‌
رشد از عقل هیولانی ( تفسیر...، ١٤٨٩)، نیز در موارد بسیاری در بحثهای منطقی ( تلخیص...، ١٧٩-١٨٠، ٢٠٠) ــ از او یاد کرده‌
اند. صدرالدین شیرازی در حدوث العالم او را شاگرد افلاطون انگاشته (ص ١٩، ١٧٧)، و ابوسلیمان سجستانی عبارت «
الآلهة لاتتحرک»
را به وی منسوب دانسته، و گُزیدگی و پرمعنایی آن را دلیل بزرگی مقام وی در علم شمرده است (ص ١٧٦).
برخی از آثار او که در کتاب‌
شناسیهای مسلمانان از آنها یاد شده، اینها ست: النفس، الآثار العلویة، الادب، الحس و المحسوس، مابعدالطبیعه، اسباب النبات و تفسیر قاطیغوریاس (ابن ندیم، ٣١٢).

مآخذ

ابن باجه، محمد، شرح السماع الطبیعی لارسطوطالیس، به کوشش ماجد فخری، بیروت، ١٩٩١م؛
ابن رشد، محمد، تفسیر مابعدالطبیعة، به کوشش موریس بویژ، تهران، ١٣٨٠ش؛
همو، تلخیص منطق ارسطو، به کوشش جیرار جهامی، بیروت، ١٩٨٢م؛
ابن سینا، النجاة، به کوشش محمدتقی دانش‌
پژوه، تهران، ١٣٧٥ش؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابوسلیمان سجستانی، محمد، صوان الحکمة، به کوشش عبدالرحمان بدوی، تهران، ١٩٧٤م؛
بلانشه، رُبر، المنطق و تاریخه من ارسطو الى راسل، ترجمۀ محمود یعقوبی، قاهره، ١٤٢٤ق/ ٢٠٠٤م؛
بیرونی، ابوریحان، الجماهر فی معرفة الجواهر، حیدرآباد دکن، ١٣٥٥ق؛
رازی، محمد بن زکریا، الشکوک على جالینوس، به کوشش مهدی محقق، تهران، ١٣٧٢ش/ ١٤١٣ق؛
صدرالدین شیرازی، محمد، حدوث العالم، به کوشش حسین موسویان، تهران، ١٣٧٨ش؛
فارابی، شرح لکتاب ارسطاطالیس فی العبارة، به کوشش ویلهلم کوتش و استانلی مارو، بیروت، ١٩٨٦م؛
قفطی، علی، تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ١٩٠٣م؛
نیز: 

Bocheński, I.M., Ancient Formal Logic, Amsterdam, ١٩٦٨;
Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, tr. R. D. Hicks, London, ١٩٧٢;
Kneale, W. and M. Kneale, The Development of Logic, Oxford, ١٩٦٢;
Reale, G., A History of Ancient Philosophy, New York, ١٩٨٥;
Theophrastean Studies, eds. W. Fortenbaugh and R. W. Sharples, Oxford, ١٩٨٥.
محمدجواد اسماعیلی

گیاه‌
شناسی

در این حوزه دو اثر از تئوفراستوس بر جا مانده است که به لحاظ اهمیت با آثار ارسطو دربارۀ جانوران قابل مقایسه‌
اند. 

١. «
تاریخ النبات»

این اثر در ٩ بخش تنظیم شده، و موضوع اصلی آن طبقه‌
بندی و توصیف گیاهان مختلف است. تئوفراستوس در این کتاب حدود ٥٥٠ گونۀ مختلف گیاهی را برشمرده است («
زندگی‌نامه...»
، XIII/ ٣٣١). بخش نخست به معرفی اجزاء گیاهان، یافتن ملاکی مشخص و ثابت برای 
طبقه‌
بندی آنها و سپس طبقه‌
بندی آنها اختصاص دارد. تئوفراستوس با در نظر گرفتن ٤ عضو: ریشه، ساقه، شاخه و برگ، به عنوان اعضایی که در اکثر گیاهان مشترک است، آنها را به ٤ گروه درخت، درختچه، بوته و علف تقسیم کرده است («
جست‌وجو...»
، I/ ٢٣). بخش دوم کتاب در چگونگی تولید مثل گیاهان و تأثیر عوامل محیطی چون آب و هوا بر آنها، تغییرات خود به خودی گیاهان و مشکلات آن و چگونگی کاشت و نگهداری درختان است. بخش سوم دربارۀ درختان خودرو ست و بخش چهارم به معرفی درختان خاص مناطق مختلف اختصاص یافته است. در این قسمت تئوفراستوس گونه‌
های مختلف گیاهی در نواحی مختلف از سواحل اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه تا هند را با ذکر نام محل رویش آنها و ویژگیهای هریک برشمرده است. بخش پنجم‌
کتاب در معرفی انواع چوب و کاربرد آنها ست. در بخشهای ششم تا نهم بوته‌
ها و گیاهان علفی معرفی شده‌
اند و بخش نهم کتاب به عصارۀ میوه‌
ها و خواص درمانی آنها اختصاص دارد («
زندگی‌
نامه»
، همانجا). 

٢. «
فی اسباب النبات»

این کتاب در ٧ بخش تنظیم شده است که بخش هفتم آن در دست نیست. در این کتاب که می‌
توان آن را دنبالۀ کتاب نخست به شمار آورد، مشخصه‌
های مشترک و متمایز گیاهان آمده است. در بخش نخست این کتاب وجوه تمایز طبیعی گیاهان بررسی شده است که عبارت‌
اند از تولیدمثل، رویش و میوه‌
دهی آنها. در بخش دوم از تأثیرات رخدادهای طبیعی دوره‌
ای چون تغییر فصول، بارش، باد، خاک، آب و عواملی مانند این بر گیاهان سخن رفته است. بخش سوم به کشاورزی و نقش انسان در کاشت گیاهان و هدف از این کار اختصاص یافته است. در بخش چهارم عوامل غیرطبیعی مؤثر بر گیاهان و همچنین بیماریها و مرگ آنها بررسی شده‌
اند. بخشهای پنجم و ششم در بوها و طعمهای گیاهان مختلف است و احتمالاً بخش پایانی و مفقود کتاب نیز در همین‌
باره بوده است (آینرسن، I/ ٩-١٤؛
«
زندگی‌
نامه»
، همانجا). 

منابع عمدۀ تئوفراستوس را می‌
توان به ٣ گروه تقسیم کرد. نخست عباراتی است که او از فلاسفۀ پیش از خود نقل کرده است. به نظر می‌
رسد که در این گروه مهم‌
ترین منبع او ارسطو باشد (البته تئوفراستوس از ارسطو نام نمی‌
برد) و در موضوعاتی که ارسطو در آنها نظر مشخصی ندارد، به آراء افلاطون متوسل می‌
شود (آینرسن، I/ ١٩؛
تئوفراستوس، «
فی‌اسباب...»
، I/ ٣٦١). علاوه بر این، او از برخی حکمای پیش سقراطی نظیر دموکریتوس (نک‍
: همان، I/ ٦٣, ٢٩٣-٢٩٦)، امپدکلس (همان، I/ ٥٣, ٩٩, ١٠٧) و آناکساگوراس (همان، I/ ٣٥، «
جست‌
وجو»
، I/ ١٦٣) نیز نام می‌
برد. 
دومین منبع مهم او، به احتمال بسیار، بیشتر اقوال کشاورزان، پزشکان و مردمان نواحی مختلف است (برای نمونه، نک‍
: «
فی‌
اسباب»
، I/ ٢٨٧, ٢٩١, ٢٩٣, ٣٠٩). به ظن قوی این گروه از منابع او افزون بر گزارشهای شفاهی، شامل نوشته‌
هایی نیز می‌
شده است («
زندگی‌
نامه»
، همانجا) که هیچ اطلاعی از آنها در دست نیست. منابع دیگر تئوفراستوس را می‌
توان تجربه‌
های شخصی او دانست. البته با توجه به برخی از اشتباهات او، این نظر دقیقاً به معنی آن نیست که او محلی برای تحقیقات خود داشته، و یا در پی جمع‌
آوری گونه‌
های گیاهی بوده است (همان، XIII/ ٣٣٣). 

در میان آثاری که دانشمندان مسلمان از تئوفراستوس یاد کرده‌
اند، کتابی با عنوان اسباب النبات آمده که ترجمۀ ابن بکُس بوده است (ابن ندیم، ٢٥٢؛
نک‍
: ه‍
د، ٣/ ١٣٤). از این ترجمه نسخه‌
ای در دست نیست. به نظر می‌
رسد این اثر ترجمۀ همان کتاب دوم تئوفراستوس باشد و به احتمال بسیار دانشمندان مسلمان به کتاب اول دسترسی نداشته‌
اند. از این‌
رو، در آثاری که در دورۀ اسلامی دربارۀ مسائل مربوط به کشاورزی نوشته شده است، نقل قول مستقیمی از تئوفراستوس نیامده، و همچنین تقسیم‌
بندی او از گیاهان در میان دانشمندان مسلمان ناشناخته بوده است. تنها ابن‌
سینا در بخش نبات از شفا تقسیم‌
بندی‌
ای شبیه تقسیم‌
بندی تئوفراستوس به دست داده، و تعریفات او نیز به تعریفات تئوفراستوس نزدیک است (ص ٣٢ بب‍
‌
). 

آثـار علوی

در این زمینه اثری به تئوفراستوس منسوب است که تنها ترجمه‌
های کهن عربی و سریانی آن موجود است (کرامتی، ٢٢٠). ابن ندیم از این ترجمۀ عربی با عنوان الآثارالعلویة شامل یک مقاله نام برده است (ص ٢٥٢). به نظر برخی از پژوهشگران این کتاب را باید مهم‌
ترین اثر در آثار علوی پس از رسالۀ ارسطو به شمار آورد، زیرا در آن تئوفراستوس با استفاده از مشاهدات خود و اظهارات برخی از دانشمندان متقدم بر ارسطو، تبیینهای دیگری دربارۀ پدیده‌
های جوّی به دست داده است (سزگین، ٩). 

حسن بن بهلول بخشی از این کتاب را در کتاب الدلائل خود آورده، و در ابتدای آن ذکر کرده که اصل آن به زبان سریانی بوده است (ص ٣٠٨). برگشترسر این بخش را با عنوان «
قطعات جدیدی از تئوفراستوس در آثار علوی»
در ١٩١٨م به آلمانی ترجمه و چاپ کرده است. 

برخی از پژوهشگران چون رایتسنشتاین، اشتروم و اشتاینمتز بر این عقیده‌
اند که بخش آثار علوی در رسائل اخوان‌
الصفا و عجایب المخلوقات قزوینی متأثر از رسالۀ آثار علوی تئوفراستوس است (رایتسنشتاین، ١٥-٢٤؛
اشتروم، 

 
٢٤٩ff.؛
GAS, VII/ ٢١٩-٢٢٠؛
قس: کرامتی، ٢٢٠-٢٢١). 

در ترجمۀ عربی رسالۀ آثار علوی تئوفراستوس موجود در کتابخانۀ رامپور هند که سزگین آن را چاپ کرده، این بخشها آمده است: علل رعد، علل برق، صاعقه، تشکیل ابر، ریزشهای آسمانی و چگونگی آنها، شبنم، باد، هالۀ ماه و زلزله (سزگین، ١٧ بب‍
؛
کرامتی، ٢٢١-٢٢٨). 

از میان مطالب این رساله می‌
توان به نظر تئوفراستوس دربارۀ تشکیل هالۀ ماه اشاره کرد که حسن بن بهلول پس از بیان بخشی از آن بر آن ایراد گرفته است (ص ٣٢٠-٣٢١). اشتاینمتز این تعبیر غریب از نظر تئوفراستوس را حاصل کج‌
فهمی مترجم عرب دانسته است (سزگین، ١٦). حسن بن سوار (نک‍
: ه‍
د، ابن خمار) نیز همین مطلب را از تئوفراستوس نقل کرده است (ابن خمار، ٣٣٦؛
GAS, VII/ ٢٨٤). به نقل حسن بن بهلول، تئوفراستوس می‌
گوید: اگر هوا غلیظ و پر از بخار شود، بر اثر نور ماه حرکتی موجی در آن ایجاد می‌
شود ــ این حرکت موجی در کتاب الدلائلْ مستدیر ذکر شده است (همانجا) ــ چراکه پرتو ماه پس از برخورد به هوای غلیظ، محلی را که نزدیک ماه است، لطیف می‌
کند و هنگامی که این ناحیه لطیف شود، غلظت هوای اطراف آن بیشتر می‌
شود و از این‌
رو هوای اطراف دایره‌
وار دیده می‌
شود، همچنان‌
که وقتی کسی با نی به خاک بدمد، غبار در جایی که بدان دمیده شده، روبیده می‌
شود و در پیرامون آن دایره‌
ای پدید می‌
آید (سزگین، ٤٣-٤٤؛
کرامتی، ٢٢٧). 

آثار دیگری نیز در معادن و کانی‌
شناسی به تئوفراستوس منسوب است که در منابع عربی بدانها اشاره نگردیده، و گویا به عربی ترجمه نشده، و نزد دانشمندان مسلمان شناخته نبوده است (نک‍
: «
زندگی‌
نامه»
، XIII/ ٣٣٠-٣٣١). 

مآخذ

ابن خمّار، حسن «
مقالة فی الآثار المتخیلة فی الجو»
(نک‍
: مل‍
، لتینک)؛
ابن‌
سینا، الشفاء، طبیعیات، نبات، به کوشش ابراهیم مدکور، قاهره، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٥م؛
ابن ندیم، الفهرست، به کوشش فلوگل، لایپزیگ، ١٨٧١-١٨٧٢م؛
حسن بن بهلول، کتاب الدلائل، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
سزگین، فؤاد، «
کتاب الآثار العلویة لثاوفرسطس»
، مجلة تاریخ العلوم العربیة و الاسلامیة، فرانکفورت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٤م، ج ١؛
کرامتی، یونس، «
آثار دانشمندان ایرانی دربارۀ آثار علوی و تأثیر نظرات طبیعی‌
دانان یونانی بر آنها»
، تاریخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ایرانی، به کوشش محمدعلی شعاعی و محسن حیدرنیا، تهران، ١٣٧٨ش؛
نیز: 

Dictionary of Scientific Biography, New York, ١٩٧٦;
Einarson, B., introd. De Causis... (vide: Theophrastus);
GAS;
Lettinck, P., Artistotle’
s Meteorology and its Reception in the Arab World, Leiden, ١٩٩٩;
Reitzenstein, E., Theophrast bei Epikur und Lucrez, Heidelberg, ١٩٢٤;
Strohm, H., «
Zur Meteorology des Theophrast»
, Philologue, Leipzig, ١٩٣٧, vol. XLVI;
Theophrastus, De Causis plantarum, tr. and ed. B. Einarson and G.K.K. Link, London, ١٩٧٦;
id, Enquiry into Plants, ed. E. H. Warmington, London, ١٩٦٨. 

حنیف قلندری