دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٥ - ابن ماشطه

ابن ماشطه

اِبْنِ ماشِطه، ابوالحسن علی بن حسن، ديوان‌سالار بلند پايۀ سده‌های ٣ و ٤ق / ٩ و ١٠م. از زندگی او اطلاعات بسيار اندكی در دست است. با آنكه نويسندگان نزديك به زمان او كه بيشتر در سدۀ ٤ق می‌زيستند، از آثار او نام برده و از برخی از آنها در تأليفات خود استفاده كرده‌اند، ولی به شرح حال خود وی نپرداخته‌اند. همين قدر معلوم است كه از كاتبان بزرگ بوده و به امور ديوانی تسلط كافی داشته (مرزبانی، ١٥٥) و به ويژه در حساب و فن خراج پرآوازه بوده است (ابن نديم، ١٥٠). وی كه گويا از سوی رقيبان خود و به سخره به ابن ماشطه مشهور شد (قس: ياقوت، ١٣ / ١٥)، در وزارت حامد بن عباس (٣٠٦-٣١١ق) به روزگار خلافت مقتدر عباسی كه علی بن عيسی بن جراح (نك‌ : ه‌ د، ابن جراح) بر كارها چيرگی يافت، به جای هشام بن عبدالله، معروف به ابوقيراط به رياست ديوان بيت‌المال منصوب شد (تنوخی، ٤ / ٥٤). وی مدتی نيز معزول و زندانی شد. چنانكه خود وی طی ابياتی از آن ايام سخن گفته و يادآور شده است كه حبسِ كارگزاران دولت پس از عزل، در آن روزگار امری عادی بود و او نه به گناهی، بلكه به سبب كرامت و بزرگواريش زندانی شده است (مرزبانی، همانجا).
از تاريخ تولد و مرگ ابن ماشطه نيز اطلاع دقيقی در دست نيست. مرزبانی (همانجا) او را پس از ٣١٠ق / ١٩٢٢م، در حالی كه بيش از ٩٠ سال داشته، ديده بوده است و تنوخی (همانجا) بر آن است كه وی حدود ١٠٠ سال يعنی تا حدود ٣٢٠ق زندگی كرد. با اينهمه چون گفته‌اند كتاب اخبار الوزراء او شامل شرح احوال وزرا تا پايان روزگار خليفه الراضی (د ٣٢٩ق) است (مسعودی، ١ / ١٧)، از‌اين‌رو می‌بايست چندگاهی پس از آن هم زيسته باشد، اما تاريخ ٣٥٠ق كه بغدادی (١ / ٦٨٠) به عنوان تاريخ درگذشت او ياد كرده، به كلی بعيد می‌نمايد.

آثـار

نويسندگان متقدم آثاری از ابن ماشطه ذكر كرده‌اند كه هيچ يك از آنها اكنون در دست نيست: جواب المُنْعِت در فن كتابت (تنوخی، همانجا)، كتاب الخراج (ابن نديم، همانجا)، كتاب تعليم بعض المؤامرات كه ابن نديم (همانجا) آن را به خط خود ابن ماشطه ديده بوده است، اخبار الوزراء كه تا آخر روزگار خلافت الراضی را در برداشته است (مسعودی، همانجا) و تنوخی و ابن صيرفی از آن در آثار خود استفاده كرده‌اند (GAS, I / ٣٧٦؛ سوردل، I / ٧). وی شعر نيز می‌سرود و مرزبانی (همانجا) و به تبع او ياقوت (١٣ / ١٦-١٧) اشعاری از او نقل كرده‌اند.

مآخذ

ابن نديم، الفهرست؛
بغدادی، هديه؛
محسن بن علی، نشوار المحاضرة، به كوشش عبود شالجی، بيروت، ١٣٩٢ق / ١٩٧٢م؛
مرزبانی، محمدبن عمران، معجم الشعراء، به كوشش عبدالستار احمد فراج، قاهره، ١٣٧٩ق / ١٩٦٠م؛
مسعودی، مروج الذهب، به كوشش باربيه دومنار، پاريس، ١٨٧٧م؛
ياقوت، ادبا؛
نيز:

GAS;
Sourdel, Dominique, Le vizirat cAbbāside, Damas, ١٩٥٩.

سیدجعفر سجادی