دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢٤ - ثاذری

ثاذری

ثاذُری، تصحیفی از تئودوروس، که آن را به صورتهای ثیادوری، ثیاذروس، تذاری و مانند آنها نیز نوشته‌اند، نام چند دانشمند که اندک اطلاعات برجای مانده دربارۀ آنها گاه به هم درآمیخته است:

١. ثیادوری

تذاری یا ثادری، مترجم یا سفارش‌دهندۀ ترجمۀ برخی از کتابهای پزشکی از یونانی به سریانی یا از این دو زبان به عربی در نیمۀ نخست سدۀ ٣ق/ ٩م (حنین، ١٤؛ ابن ابی اصیبعه، ١/ ٢٠٦). سزگین همین مشخصات را به نقل از ابن ابی اصیبعه ذیل نام شخصی با عنوان تَدْری آورده، و به او دو کتاب مختصر فی الطب و مقالة فی العین را نسبت داده که از هر کدام نسخه‌ای در حلب موجود است (GAS, III/ ٢٦٨). ابن ابی اصیبعه و سزگین ثاذری (تدری) را اسقف محلۀ کرخ در بغداد دانسته‌اند (همانجاها) و این نتیجۀ خلطی است که میان ثاذری و تئودوروس اسقف کرخ کرده‌اند؛ اما تئودوروس اسقف کرخ جُدّان در کردستان عراق فعلی (یاقوت، ٤/ ٢٥٥) بوده است و نه کرخ بغداد، و چون شاگرد سرجیوس رأس عینی (د ٥٣٦ م)، مترجم آثار فلسفی از یونانی به سریانی بوده (گوتاس، ٢١)، از این‌رو می‌توان گفت که نزدیک به ٣ سده پیش از نهضت ترجمه به عربی می‌زیسته است. شاید ثاذری همان «تذاری»باشد که ابن‌ندیم از او ضمن مترجمان از زبانهای دیگر به عربی نام برده است (ص ٣٠٤).

٢. ثیاذوروس

مترجم آنالوطیقای اول ارسطو و معاصر حنین‌بن اسحاق (ه‌ م) (ابن ندیم، ٣٠٩؛ قفطی، ٣٦). شاید همان شخص پیشین باشد.

٣. ثاذری

تاذوری یا تئودور انطاکی، یعقوبی مذهب و شاید سریانی نژاد، منجم، ریاضی‌دان، فیلسوف، پزشک و مترجم از عربی به لاتین، در دربار فردریک دوم، پادشاه سیسیل (سل‌ ٦١٧-٦٤٨ ق/ ١٢٢٠-١٢٥٠م). از سال زاد و زادگاه او آگاهی نداریم؛ به نوشتۀ ابن عبری او زبان سریانی و لاتین (شاید یونانی، نک‌ : زوتر، ١٣٧) و بخشی از علوم اوائل را در انطاکیه آموخت. آنگاه به موصل رفت و نزد کمال‌الدین بن یونس موصلی (نک‌ : ه‌ د، ابن یونس)، مصنفات فارابی و ابن سینا، اصول اقلیدس و مجسطی بطلمیوس را خواند. او پس از بازگشت به انطاکیه، بار دوم نزد ابن یونس رفت و پس از تکمیل آموخته‌های خود راهی بغداد شد و در این شهر به فراگیری پزشکی پرداخت (نک‌ : ابن عبری، ٤٧٧).
بسیار بعید است که او را همان «فیلسوف انطاکی عالم به علوم اوائل» و «راهب فیلسوف فاضل و عالم به طبیعیات، هندسه و حساب» مذکور در نوشته‌های قفطی (ص ٣٧٨) و ابن ابی اصیبعه (٢/ ٢١٥) بدانیم که یعقوب بن صقلان یا سقلاب نصرانی مقدسی (ح ٥٥٦-٦٢٥ یا ٦٢٦ ق/ ١١٦١-١٢٢٨ یا ١٢٢٩م) حکمت و طب را نزد او خواند (نیز نک‌ : ابن عبری، ٤٤٣؛ شیخو، ١٣٧)، زیرا در این صورت می‌باید وی روزگاری نسبتاً دراز، تا ٥٨٠ ق/ ١١٨٤م (نک‌ : قفطی، ٣٧٩) در قدس اقامت داشته، و به تدریس دروسی دست یازد که خود می‌بایست پیش‌تر از ابن یونس در موصل آموخته باشد؛ حال آنکه در همین اوقات ابن یونس خود هندسه را نزد شرف‌الدین طوسی به پایان برد (قس: ه‌ د ، ابن‌یونس). همچنین در این صورت ثاذری می‌بایست روزگاری دراز (حدود یک سده) زیسته، و در کهن‌سالی تازه دست به مسافرت و ماجراجویی زده باشد (نک‌ : دنبالۀ مقاله).
ثاذری سپس آهنگ خدمت سلطان علاءالدین محمد بن تکش خوارزمشاه (حک‌ ٥٩٦-٦١٧ ق/ ١٢٠٠-١٢٢٠م) کرد، ولی سلطان به او توجهی نکرد و او به ارمنستان بازگشت و به خدمت کنستانتین، پدر ملک حاتم درآمد، اما آنجا را نیز ــ مدتی پیش از ٦٣٣ ق/ ١٢٣٦م (قس: زوتر، همانجا، زمان رهبری جنگهای صلیبی توسط فردریک یعنـی ٦٢٦-٦٢٧ ق) ــ به قصد دربار امپراتور فردریک دوم ترک کرد و مورد توجه و نواخت او قرار گرفت ( ابن عبری، ٤٧٧). او در ٦٣٦ ق/ ١٢٣٩م در پادوا، زایچۀ امپراتور را استخراج کرد و تا ٦٣٧ ق/ ١٢٤٠م در سمت کاتب عربی فردریک دوم مشغول، و تا هنگام مـرگ ــ اندکی پیش از شعبان ٦٤٧/ نوامبر ١٢٥٠ ــ در خدمت وی باقی بود (سارتن، II(I)/ ٦٤٨).
دربارۀ سرانجام او، ابن عبری آورده است که وی پس از روزگاری کامروایی و توانگری، هوای دیار و خانوادۀ خود کرد، ولی پادشاه ــ فردریک ــ نپذیرفت؛ وی نیز به ناچار مترصد فرصت ماند، تا اینکه امپراتور رهسپار جنگی در «سرزمینهای غربی» شد؛ آنگاه سوار بر کشتی با اموال و خادمان خویش به قصد عکا روان شد، اما باد کشتی آنان را به لنگرگاه امپراتور برد. ثاذری که چنین دید از شرم، با خوردن زهر خودکشی کرد (ص ٤٧٧-٤٧٨).
تئودور انطاکی، احتمالاً همان است که با دانشمند تولدویی یهودی، یهودا بن سلیمان مشهور به ابن مَتقَح (مستقر در دربار فردریک در توسکانا به سال ٦٤٥ ق/ ١٢٤٧م) در ٦٣٤ ق/ ١٢٣٧م به مکاتبه دربارۀ برخی مسائل ریاضی پرداخته، و نیز همو ست که لئوناردو فیبوناتچی، ریاضی‌دان نام‌آور پیزایی (د پس از ٦٣٧ ق/ ١٢٤٠م) برخی پرسشهای ریاضی او را در «نامه‌ای به تئودور فیلسوف امپراتور فردریک» پاسخ گفته است (سارتن، II(١)/ ٦٤٩، نیز نک‌ : II(١)/ ٦٠٣). شاید تئودوری که نامش در کتاب سدراک آمده است، هم تئودور انطاکی باشد (همو، II(١)/ ٦٤٨).

آثـار

١. ترجمۀ رساله‌ای دربارۀ پرورش باز و نگهداری از سگهای شکاری از شخصی ناشناس به نام مومین از عربی به لاتین. به گفتۀ سارتن این ترجمه توسط امپراتور فردریک در زمان محاصرۀ فائنتسا در ایتالیا (١٢٤٠-١٢٤١م) تصحیح شده بود. این اثر در ٥ بخش: بخش نخست در کلیات و طبقه‌بندی پرندگان شکاری، بخشهای دوم و سوم دربارۀ بیماریهای پرندگان و روشهای درمان آنها، و بخشهای چهارم و پنجم دربارۀ سگها تدوین شده بود. این اثر اندک محبوبیتی به دست آورد و بعدها به زبان فرانسه نیز ترجمه شد (سارتن، II(١)/ ٦٤٩). ٢. ترجمـۀ گزیده‌هایـی از سرالاسرار ــ متنی عربی منسـوب به یحیى ابن بطـریق (ه‌ م) و احتمالاً از سدۀ ٣ق ــ به‌زبان لاتین، برای استخراج دستوری غذایی برای فردریک دوم (همانجا).

مآخذ

ابن ابی اصیبعه، احمد، عیون الانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ق/ ١٨٨٢م؛
ابن عبری، غریغوریوس، تاریخ مختصر الدول، به کوشش انطون صالحانی، بیروت، ١٨٩٠م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
حنین بن اسحاق، رسالة الى علی بن یحیى فی ذکر ما ترجم من کتب جالینوس، به کوشش مهدی محقق، تهران، ١٣٧٩ش؛
شیخو، لویس، علماء النصرانیة فی الاسلام، بیروت، ١٩٨٣م؛
قفطی، علی، تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ١٩٠٣م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

GAS;
Gutas, D., Greek Thought, Arabic Culture, London, ١٩٩٨;
Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, ١٩٣١;
Suter, H., Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig, ١٩٠٠.
ریحانه آیةالله شیرازی