روح از نظر دين، عقل و علم روحى جديد - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣١٦ - نظر كلى به مطالب اين علم

اين است كه ارواح در مشاعر، خيال و حس، حاضركنندگان، حاضر مى‌شوند، و نه در خارج از مشاعر؛ همانند موجودات مادى و طبيعى كه حضور خارجى دارند. بهترين كلمه در اين مورد بجاى احضار ارتباط است.

مطلب ديگرى كه در اين جا قابل توجه است اينكه مدعيان تسخير كواكب نيز كارهايى مى‌كنند و اعتقاد دارند كه اجرام فلكى داراى ارواح مى‌باشند. در حالى كه ما مى‌دانيم كه كرات بالا همانند كره زمين فاقد روح مى‌باشند. با توجه به اين اثر، ممكن است اثر نفس علم باشد كه در نفس صاحب فن (فنون غريبه) وجود دارد خواه اين علم مطابق واقع باشد خواه مخالف واقع، بنابراين آنچه كه در ارتباط با ارواح بدست ميآيد قابل اعتماد نيست.[١]

بطور كلى مطالب متنوع و جاب و غير جالب كتابهاى اين فن بر سه گونه‌اند.

١- مخالف عقل يا مخالف دين.

٢- موافق عقل و موافق دين.

٣- مشكوك كه صحت و بطلان آن ها هنوز روشن نشده است.

حكم در فرض اول و دوم واضح است، و لزوم رد در فرض اول و قبول در فرض ثانى اختصاص به مسايل اين علم نداشته و در همه جا جاريست. بحث بر سر موضوع سوم است كه آيا آنچه كه وقوع آن از جانب ارواح ادعا مى‌شود بپذيريم يا آن را معلق بر اقامه دليل نماييم‌

[١] - نقل از كتاب گوناگون از همين نويسنده.