روح از نظر دين، عقل و علم روحى جديد - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٩٨ - نظر عميقى به عالم ذر

(الموقف) و سيذكرونه يوما و لو لا ذلك لم يدر احد من خالقه و من رازقه.[١]

خلاصه ترجمه اين دو حديث اينست كه: خداوند تمام ذريه حضرت آدم را تا قيامت مانند ذراتى بيرون آورد و به آنان صنع و خلقت خود را نشان داد و به آنان معرفت داد و اين معرفت (در نهاد آنان) باقى و ثابت ماند و لى اصل واقعه را فراموش كردند، و اگر اين تعريف و آشنائى نمى‌بود كسى پروردگار و آفريدگار و روزى رسان خود را (در آن جهان پيشين يا مطلقا) نمى‌شناخت.

براى احاطه به جوانب عالم ذر و روشن شدن اسرار آن ناچاريم سئوالات و اعتراضاتى را كه وجود دارد در اينجا مورد بحث و بررسى قرار دهيم تا به حقيقت برسيم.

١- آيا موضوع عالم ذر به نحوى كه در احاديث بيان شده از قرآن مجيد هم استفاده مى‌شود يا نه؟

جواب منفى است، زيرا احتمال مى‌رود مدلول آيه سابق سوره اعراف ناظر به همين دنيا باشد و اشهاد و شهادت ذريه بنى آدم به ربوبيت پس از خلق و رشد و عقل آنان به زبان حال به كمك فكر خدا دادى صورت گرفته و بگيرد، نه به آن نحوى كه روايات آن را توضيح داده است. و شايد اولين كسى كه اين موضوع را به نحو جزم بيان كرده است شيخ مفيد (رض) باشد.[٢]

[١] - المصدر، ج ٥، ص ٢٤٣.

[٢] - كلام او را در بحار الانوار، ج ٥، ص ٢٦٤ مطالعه كنيد.