روح از نظر دين، عقل و علم روحى جديد - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٩٠ - اعتراضاتى بر مضمون اين روايات

آخر همين كتاب بيان خواهيم كرد.

٣- اگر چنين باشد ما بايد در دنيا پس از حصول تمييز و عقل، آن دوره‌ى دو هزار ساله را به ياد داشته باشيم چنانچه حالات گذشته را به ياد داريم.

٤- اگر روح قبل از بدن خلق شده باشد بايد قائم به خود باشد و محتاج به بدن مادى و اعضاى آن نباشد.

اين دو اعتراض (٣- ٤) از شيخ مفيد در مسايل سرويه نقل شده است و بر اساس آن فرموده است كه مراد حديث، خلق تقدير است، يعنى خلقت ارواح دو هزار سال پيش از خلق اجسام در علم خداوند مقدر شده است.[١]

جواب: تقدير خلق ارواح به دو هزار سال وجهى ندارد بلكه بجا است بگوئيم كه در ازل همه چيز در علم خداوند مقدر است، و مطالعه خود روايات نيز اين تأويل را باطل مى‌سازد و از باب نمونه بحديث بكير كه در اول اين فصل نقل كرديم دقت نمائيد.

و جواب اعتراض اول ايشان اينست كه هيچ مانع عقلى وجود ندارد كه حالات آن دوره را خداوند در سلولهاى مغزى ما (قسمت حافظه) قرار نداده باشد، ما حتى بسيارى از خوابهاى خود را در بيدارى فراموش مى‌كنيم، و به عبارت بهتر، ممكن است خداوند خاطرات آن دوره را- هرچند بطور موقت و در زندگى دنيا- از ارواح‌

[١] - بحار الانوار ج ٥ ص ٢٦٦ و ج ٥٨ ص ١٤٤.