[١]. الغيبة، طوسى: ص ٤٢٨ ح ٤١٧( با سند معتبر)، تفسير العيّاشى: ج ٢ ص ٢١٨ ح ٦٩( در اين منبع، بخش پايانى حديث نيامده است)، الخرائج و الجرائح: ج ١ ص ١٧٨ ح ١١( در بخش آغازين اين منبع، زيادى دارد)، بحار الأنوار: ج ٥٢ ص ١٠٥ ح ١١.

[٢]. الغيبة، نعمانى: ص ٢٩٢ ح ٩( با سند چهارگانه كه دوتاى آنها معتبرند)، بحار الأنوار: ج ٥٢ ص ١١٧ ح ٤٣.

[٣]. شيخ طوسى در ذيل حديث مى‌گويد:« وجه اين اخبار- اگر صحيح باشند- اين است كه بگوييم: منعى وجود ندارد كه خداوند، زمان اين كار را در وقت‌هايى كه گفته شده، تعيين كرده باشد، و هنگامى كه آنچه تغيير مى‌كند، تغيير كند، مصلحت هم تغيير مى‌كند، و تحقّقش به تأخير و به زمان بعد مى‌افتد، و همين طور است زمان بعدى‌[ كه ممكن است تغيير كند] و زمان تعيين شده نخست و هر زمان ديگرى كه مى‌تواند تأخير بيفتد، مشروط است به عدم تغيير آنچه مصلحت، موجب تغيير و تأخير آن است، تا زمانى فرا برسد كه چيزى آن را تغيير ندهد و قطعى و حتمى شود.

بر اين اساس، همه روايت‌هايى كه در باره طولانى شدن عمرها و زياد شدن آنها با دعا و صدقه و صله رحم است، تأويل مى‌شوند و آنچه در كوتاه شدن عمر و زودتر فرا رسيدن اجَل از موعدش با ستم و قطع رحم و چيزهاى ديگر است نيز تأويل مى‌شوند. خداوند متعال، هر چند عالم به هر دو زمان است، امّا منعى وجود ندارد كه يكى از آن دو زمان مشخّص، مشروط باشد و ديگرى بدون شرط. در اين باره در ميان عدل‌گرايان، اختلاف نظرى وجود ندارد و بر همين اساس، آنچه در اخبار ما روايت شده، شامل لفظ« بَداء» است، تأويل مى‌شود، و معلوم مى‌شود كه معناى آن، بر اساس آنچه همه عدل‌گرايان بر آن هستند، نَسخ است در جايى كه نسخ در آن جا جايز است، و يا معناى آن، تغيير يافتن شرايط است در جايى كه خبر از تحوّلات تكوينى است؛ براى اين كه بداء در لغت، به معناى ظهور است، و منعى ندارد كه براى ما چيزى از كارهاى خداوند، رخ بدهد كه خلافش را مى‌پنداريم، و يا[ بر حسب ظاهر] مى‌دانيم كه رخ مى‌دهد؛ امّا از شرطش بى‌اطّلاعيم».

[٤]. الغيبة، طوسى: ص ٤٢٨ ح ٤١٨، بحار الأنوار: ج ٥٢ ص ١٠٦ ح ١٢.