ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٤١ - مقصود

مقصود:

قبلا مردم را بوسيله ذكر نعمتها و نشان دادن قدرت كامل خود، بعبادت دعوت كرد. اكنون در صدد بيان اين است كه: او به باطن هر كسى آگاه و از نيت او مطلع است.

بدنبال اين مطلب نيز بيان مى‌كند كه شرك در عبادت، باطل است. مى‌فرمايد:

(وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ‌): خداوند به آشكار و نهان هر كسى آگاه است و او را در مقابل كردارش كيفر مى‌دهد، زيرا هيچ چيز بر او پوشيده نيست.

(وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ‌): و بتهايى كه آنان پرستش مى‌كنند، از عهده خلق چيزى بر نمى‌آيند، بلكه خود مخلوق هستند و از چوب يا سنگ يا ... تراشيده و ساخته شده‌اند و اينها همه مخلوق خدا هستند.

(أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ): اينها موجودات بيجان و غير زنده‌اى هستند، كه هيچ گاه حيات نداشته‌اند، حتى مثل موجوداتى كه روزگارى در حيات هستند، سپس مى‌ميرند، هم نيستند. موجودات مرده، ممكن است يك بار ديگر زنده شوند، ولى در باره بتها چنين اميدى هم نيست. در اينجا كلمه «اموات» را در مورد بتها بكار مى‌برد، حال آنكه اين كلمه، جمع «ميت» است و «ميت» به موجودى مى‌گويند كه قبلا زنده بوده، سپس مرده است. بديهى است كه بتها چنين نبوده‌اند و بنا بر اين در مورد آنها بهتر بود «موات» بكار برده‌شود. علت اين استعمال اين است كه: بت پرستان، بتها را بصورت عاقلان مى‌تراشيدند و با آنها رفتار عقلايى مى‌كردند، هم از لحاظ نامگذارى و هم از لحاظ اعتقاد! از اينرو فرمود: آنها خالق نيستند، بلكه مخلوقند. (يعنى ضمير عقلا به آنها برگردانيد).

(وَ ما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ‌): فراء گويد: يعنى اين بتها نمى‌دانند كه: كى مبعوث مى‌شوند؟

برخى گويند: منظور اين است كه كافران، بر اثر دورى از حق و دين، مردگانى هستند نمى‌دانند كى مبعوث مى‌شوند؟

جبائى گويد: يعنى بتها نمى‌دانند كه مردم كى مبعوث مى‌شوند؟ كلمه «ايان» در محل‌