(إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى‌ أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ‌): تنها ابليس، خوددارى كرد كه با فرشتگان، سجده كند و سجده نكرد. در اينكه آيا ابليس، از فرشتگان بوده‌است يا نه؟ و اختلافى كه علما در باره آن دارند و دلايلى كه هر كدام در باره عقيده خود ذكر كرده‌اند و عقيده‌اى كه ما در باره مطالب آنها داشته‌ايم، در سوره بقره، بحث كرده‌ايم و به اعاده آنها نيازى نيست. در اينجا «ان يكون» در محل نصب و مفعول است.

(قالَ يا إِبْلِيسُ ما لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ‌): زجاج گويد: يعنى چه چيز مانع تو شد كه سجده نكردى؟! بنا بر اين محل «ان» منصوب و حرف جر اسقاط شده است.

پس مقصود، اين است كه خداوند شيطان را مورد تحقير قرار دهد چنان كه به اهل آتش مى‌فرمايد:(اخْسَؤُا فِيها وَ لا تُكَلِّمُونِ) (مؤمنون ١٠٨: در آتش بمانيد و با من تكلم نكنيد).

زجاج گويد: اين سخن را بعضى از فرستادگان خدا به شيطان گفتند، زيرا صحيح نيست كه خداوند در زمان تكليف، با كسى تكلم كند، مگر با واسطه.

(قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ‌): ابليس در پاسخ خداوند گفت: سزاوار نيست من براى بشرى سجده كنم كه از خاكى خشك و ديگرگون شده، آفريده‌اى، زيرا بر او شرافت دارم. (غافل از اينكه: شرافت، بدين و اعمال است نه به اصل).

(قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ‌): خداوند به او فرمان داد كه: از بهشت، خارج گردد، زيرا او پست و مطرود و ملعون است. ابو مسلم گويد: يعنى از آسمان خارج شو.

برخى گويند: منظور اين است كه: شيطان از زمين خارج شود و در درياها زندگى كند و داخل شدن او در زمين، مثل داخل شدن دزدان در جاهاى ممنوع است. جبائى گويد: رجيم به معناى سنگسار شده است. يعنى اگر به آسمان بازگردى، بوسيله شهابهايى كه به شيطانها انداخته مى‌شوند، سنگسار خواهى شد.

(وَ إِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى‌ يَوْمِ الدِّينِ‌): و تا روز قيامت، بر تو لعنت است. مقصود