فقط به قوه اجراييه و در تحت آراى قوّه مسدّده... وجود خارجى اش» دادند. درنهايت متواضعانه مى‌گويد: «زهى مايه شرف و افتخارش و بسى موجب سربه زيرى و غبطه ما مردم است». (٦٢)

اين دو نگاه متفاوت به دانش‌هاى غير دينى، يكى را در صف طرف داران انديشه «دين اكثرى» قرار مى‌دهد و ديگرى را از آن خارج مى‌سازد.

هـ) نگاه اكثرى يا اقلى به دين و شريعت، نسبى است؛ يعنى ممكن است ديدگاه برخى به دين در مقايسه با ديدگاه برخى ديگر، اكثرى و در مقايسه با ديدگاه گروه سومى، اقلى باشد. از اين رو، در باره قلمرو دين با طيف متنوعى از نظريات مواجه مى‌شويم كه در يك سوى آن، ديدگاه كسانى است كه بيش از ديگران گستره دين را فراخ مى‌بينند و در سوى ديگر آن، ديدگاهى است كه بيش از همه نظريات رقيب، دامنه دين را كوچك مى‌پندارند. در چنين وضعيتى، تعيين دقيق مرزهاى قلمرو دين در عرصه‌هاى گوناگون، نيازمند پژوهشى گسترده و همه جانبه از زواياى درون دينى و برون دينى است.

با اينكه مرزبندى دقيق قلمرو دين، كارى دشوار است، ولى مى‌توان ديدگاه‌هاى افراطى را نقد كرد و نقاط ضعف آنها را آشكار ساخت. يكى از اين ديدگاه‌ها، انديشه دين اكثرى است كه از مكتوبات شيخ فضل اللّه‌ نورى برداشت مى‌شود و به طور پراكنده در اظهار نظر برخى از عالمان دين وجود دارد. در جانب ديگر نظريات مربوط به قلمرو دين، ديدگاه افراطى گروهى از روشنفكران دينى است كه مى‌كوشند براى هماهنگى دين با برخى از دستاوردهاى مظنون يا مشكوك و يا حتى مردود تمدّن غرب، دين را هر چه مى‌توانند كوچك‌تر كنند تا بر دامنه انتخاب آزاد بشر در قبال دستاوردهاى تمدن غرب افزوده شود.

صاحبان اين انديشه براى رسيدن به هدف هماهنگى دين با مدرنيسم، دست كم تاكنون از سه راه مختلف اقدام كرده‌اند:

(٦٢) تنبيه الأمّه، ص٩٠.