ضمان به دو صورت قابل تصور است : يكى ضمان سه ركنى كه عبارت است از : ضامن، مضمون(مال) و مضمونء له؛ مانند اين كه كسى مال ديگرى را غصب كرده باشد كه غاصب ضامن، و مال مضمون، و صاحبِ مال مضمونء له است.

دوم، ضامن چهارركنى كه عبارت است از : ضامن ، مضمون، مضمونء له و مضمونء عنه. مقصود از مضمونء عنه كسى است كه ضامن، مالى را كه به ذمّه او(مضمونء عنه) ثابت شده است به ذمّه خود منتقل كند؛ مانند اين كه كسى دينى بر ذمه او ثابت شده باشد و شخص ديگرى دين را به مصلحت مضمونء له به ذمه خود بگيرد كه او را «ضامن» مى‌گويند و دين را «مضمون» و دائن را «مضمونء له» و مديون را «مضمونء عنه» و اين ضمان را «ضامن ناقل» مى‌نامند.

ضمان سه ركنى:

ضمان سه ركنى دو حالت دارد: يكى حالت قهرى كه با قاعده يد بدون عقد حاصل مى‌شود؛ از قبيل كسى كه برمالى يد عدوانى داشته باشد، يا يد غير عدوانى مضمون، يا درمورد كالايى كه به عقدِ فاسد، مشترى قبض كرده باشد، درتمام اين موارد ضمان قهراً و بدون عقد، به قاعده يد حاصل مى‌شود.

حالت ديگر از ضمان سه ركنى، ضمان عقدى است(يا ايقاعى بنابراختلاف نظر فقها) مانند اين كه اگر كشتى دردريا در اثر فشا ر بار، در شرف غرق باشد و كسى از صاحب كالا بخواهد كه كالاى خود را به ضمانت خود او به دريا بريزد كه كشتى سبك شود و به او بگويد: كالاى خود را در دريا بينداز و من ضامن آن هستم.

در صحّت چنين ضمانتى هيچ اختلافى نيست و بارها برصحّت اين ضمانت نقل اجماع شده است (١٠) ؛ولى در توجيه آن فقها نظرهاى مختلفى را گفته اند.

(١٠) بلغة الفقيه، ج٢، ص٣٤٧.