هرچيز كه علم الهى محيط بود به آن، كه آن چيز خير نظام وجود و موافقِ مصلحتِ عالَم است، ارادت ربوبى و قدرت وجوبى، به عنايت جامعه و رحمت واسعه ايجاد آن كرد، و هيچ چيز از خيرات نظام وجود ترك نكرد. هر چه فى حدّ نفسه جهت خيريّت و حسن ذاتى داشت (١٤) ، مختار ارادت و اختيار ازلى و مخلوق قدرت و رحمت لم يزلى و لايزالى شد بر افضل واكمل وجوه ممكنه. وحقّ استحقاق هيچ ماهيّتى و استعداد هيچ مادّه، ضايع و مهمل و متروك و معطّل نماند.

خالقِ عالمِ حكيم، عدل و جواد متفضّل است، و رعايت عدل و حكمت و لطف و رحمت براو واجب و از عنايتش ممتنع التخلّف است، و اتيان به قبيح و اِخلال به واجب از جناب او ممكن نيست.

حكمت دو معنى دارد:

يكم: افضل علوم به افضل معلومات؛ واللّه‌ تعالى كنه ذات خود را كه افضل معلومات است به علم تامّ كامل خود كه افضل علوم است مى‌داند، و جز او هيچ كس را اين علم حاصل نيست.

دويم: آن كه فاعل و فعل مختار، محكم و متقن و منطوى برفايده و غايت و مصلحت و منفعت بوده باشد. و عقول مراجيح عقلا در ادراك احكام و اِتقان و غايات و فوايد و مصالح و منافع و تدبير خيرات و بركات، كه مطاوى هرفعلى از افاعيل فعّالِ على الاطلاق برآن منطوى و مشتمل است، متحيّر و مبهور و متفكّر و مدهوش مانده.

پس حكيم حقيقى به هردو معنى نيست اِلا قيّوم واجب الذّات ـ جَلَّ سلطانه ـ و هرچه در عالم امكان (١٥) وجود يافته، به قضا و قدر الهى است. خيرات عالم متعلَّق اراده و داخل قضاء بالذّات شده است، و شرور بالعرض؛ از آن حيثيّت كه لوازمِ خيراتِ كثيره و مصالح جليله است... .

و واجب است كه ابتعاث انبياء و سفراء و ارسال مرسلين و شارعين كرده به طريق

(١٤) «ب»، راست.
(١٥) «امكان»در «ب» نيست.