سست استناد نكنند بلكه به ديدنى كه منتهى به علم مى‌شود تكيه داشته باشند. بنابراين وقتى هلال در روايات، مقيد به قيدى نشده است ورؤيت هم چيزى جز طريق علم به وجود هلال نيست، پس اگر چهار ساعت از شب گذشته به وجود هلال علم پيداكرديم آيا بر آن صدق نمى كند كه اينك ماه از زير شعاع خورشيد خارج شده است و اين شب شبى است كه هلال در آن ديده شده و به خروج ماه از زير شعاع خورشيد علم حاصل شده و قمر، ماه جديدى را آغاز كرده است؟ آيا اينك در ماه جديدى نيستيم در حالى كه علم يقينى داريم هلال در مسيرى كه برايش تعيين شده قرار گرفته است؟ سوگند كه اين مطلب بسيار واضح و آشكار است (٣٤) .

اشكال كلام مزبور اين است كه اين سخن محقق كه رويت، راهى براى حصول علم است، درست است و به دليل آن هم اشاره مى‌كند، اما سخن، در اين قسمت از كلام او است كه مى گويد:

زمانى كه چهار ساعت از شب گذشته در آفاق شرقى باشيم و علم چيدا كرديم كه الان در آفاق غربى، ماه از زير شعاع خورشيد خارج شده است، آيا صدق نمى كند كه در اين زمان ماه از زير شعاع خورشيد خارج شده است؟

علم به خروج ماه از زير شعاع خورشيد، تمام موضوع براى تحقق ماه جديد نيست. از اين رو اگر به خروج ماه از زير شعاع خورشيد قبل از غروب خورشيد علم پيدا كنيم، نمى توان حكم كرد كه اين زمان آغاز ماه جديد است بلكه خروج ماه از زير شعاع خورشيد بخشى از موضوع براى تحقق ماه جديد است و لازم است قيد هنگام غروب به خروج ماه از تحت شعاع خورشيد افزوده شود تا ماه جديد آغاز گردد. البته اين قيد حلول ماه را محدود به شهرى مى‌كند كه هلال در آن ديده شده يا شهرى كه در همسايگى غربى آن شهر قرار دارد و آفاق شرقى در اين محدوده قرار نمى‌گيرند. اين كلام كه خروج ماه از تحت شعاع خورشيد در افقى غربى نسبت به شهرهايى كه هنوز ماه به هنگام غروب آفتاب از زير

(٣٤) مجله فقه اهل بيت، شماره ١١و١٢.