نسبت بين ماه و زمين. از اين رو اختلاف اماكن و سرزمين ها در پيدايش اين پديده كيهانى در فضاى آسمان، تاثيرى ندارد. بنابراين پيدايش اين پديده، آغاز ماه قمرى است براى همه نقاط كره زمين با اختلاف مشرق ها و مغرب هايى كه دارند، اگر چه هلال در برخى نقاط آن به دليل وجود مانعى خارجى از قبيل پرتو خورشيد، يا كروى بودن زمين، ديده نشود (٣١) .

به نظر ما اين اشكال پذيرفته نيست، زيرا اين سخن كه: طلوع خورشيد نسبتى است قائم به خورشيد و زمين به خلاف خروج ماه از محاق كه نسبتى است قائم به خورشيد و ماه سخن درستى نيست و ميان طلوع خورشيد و خروج ماه از محاق تفاوتى وجود ندارد زيرا آن قسمت از كره ماه كه در مقابل خورشيد است، هميشه نورانى است و قسمت پشت به خورشيد، هميشه تاريك است. دربخش نورانى كره ماه، هلال و تربيع و نه تثليث و بدر، متصور نيست مگر نسبت به زمين و بيننده فرضى كه در آن جا وجود دارد. به اين صورت كه در حالت مقارنه ماه و خورشيد، بخش تاريك كره ماه به طرف زمين و بخش تمام نورانى آن به طرف خورشيد قراردارد و آن گاه كه ماه، خروج از محاق را آغاز مى كند، نسبت به زمين و بيننده اى كه در آن وجود دارد نور باريكى پيرامون ماه پديدار مى شود. پس از آن طولى نمى كشد كه اين نورحركت كرده به حد تربيع مى‌رسد به طورى كه نيمى از يك طرف ماه كه به سمت خورشيد است، نورانى مى شود و نيم ديگر آن تاريك. اين حركت ادامه دارد تا اين كه ماه به حد تثليث و بدر رسد.

بنابراين اگر زمين و بيننده‌اى فرضى كه به خورشيد و ماه نگاه كند، وجود نداشته باشد حالات چهارگانه هلال، تربيع، تثليث و بدر تحقق نخواهد يافت، بلكه با اين فرض تنها يك حالت وجود خواهد داشت و آن اين كه نيمى از كره ماه روشن و نيمه ديگر تاريك است زيرا اگر بيننده اى را در سياره اى ديگر غير از زمين فرض كنيم، ماه را به صورت هلال نخواهد ديد. بنابراين با توجه به توضيحات فوق روشن شد كه قياس طلوع خورشيد با طلوع ماه، صحيح است. پس همان طور كه مشارق و مغاربى وجود دارد، براى كره ماه هم برحسب اختلاف مناطق، مطالعى وجود خواهدداشت.

(٣١) مستندالعروه الوثقى، ج٢، ص١١٧.