و يابس) جاى او زير سه عنصر پيشين. گرمى و سردى و ترى و خشكى (حرارت و برودت و رطوبت و يبوست) را طبايع چهارگانه خوانند و از طبايع گرمى و سردى را قوى يا كيفيّات فاعله و ترى و خشكى را قوى يا كيفيّات منفعله نامند؛ مقصود از ترى يا رطوبت آسانى قبول اشكال و ترك آن و غرض از خشكى يا يبوست دشوارى قبول اشكال و ترك آنست.

جدائى و امتياز چيزها از يكديگر بكما بيشى چهار عنصر است، چيزى را كه در آن مادّه آتشى بيشتر باشد گويند گرم و خشك (حارّ و يابس) است و چيزى را كه مادّه هوائى بيشتر باشد گويند گرم و تر (حارّ و رطب) است و چيزى را كه مادّه آبى بيشتر باشد گويند سرد و تر (بارد و رطب) است و چيزى را كه مادّه خاكى بيشتر باشد گويند سرد و خشك (بارد و يابس) است.

دماغ آدمى بنا بر رأى مذكور بارد و رطب‌تر از دماغ جمله حيوانات است يعنى طبع آبى يا مائيت در او غلبه دارد. (رش: علم طبيعى دانشنامه علائى ص ٢٩- ٣١؛ طبيعيّات شفا ص ٣٦٧ و ص ٤٥٤؛ ترجمه علم النفس شفا ص ٢١٦؛ ذخيره خوارزمشاهى تأليف زين الدين سيد اسماعيل جرجانى (نسخه خطى)؛ جامع الحكمتين حكيم ناصر ص ٢٩٩- ٣٠٦؛ مصنّفات افضل الدين كاشانى، ص ١٦٠- ١٦١.

ص ٩ س ٦- «فكرت كردن بثبات بود و ثبات ببرودت و رطوبت بود»، رش: كتاب الهوامل و الشوامل از ابو حيّان توحيدى و ابو على مسكويه (چاپ مصر ١٣٧٠ هجرى) ص ١٦٥.

ص ٩ س ٧ (و نيز رش: ص ١٥ س ٨ و ص ١٦ س ١)- «قواى‌