اخلاق ناصري - الطوسي، الخواجة نصير الدين - الصفحة ٢٥٢ - فصل سوم در اقسام اجتماعات و شرح احوال مدن

تحصيل ضروريات يا يسار يا لذات يا كرامات خواهند بحقيقت راجع با اهل مدن باشد كه ياد كرده آمد و بعضى از حكماء ايشانرا نيز از مدن تغلبى شمرند و اينطايفه نيز بر سه وجه باشند هم بر آن قياس و باشد كه غرض اهل مدينه مركب از غلبه و يكى از مطلوبات بود و بر اين اعتبار متغلبان سه صنف باشند:

اول- آنكه لذت ايشان در قهر تنها بود و مغالبه كنند بر سر چيزهاى خسيس و چون بر آن قادر شوند بسيار بود كه ترك آن گيرند، چنانكه عادت بعضى از عرب در جاهليت بوده است‌

دوم- آنكه قهر در طريق لذت استعمال كنند و اگر بى‌قهر مطلوب بيابند استعمال قهر نكنند.

سوم- آنكه قهر با نفع مقارن خواهند و چون نفع از بذل غيرى يا از وجهى ديگر بى‌قهر بديشان رسد التفاتى ننمايند و قبول نكنند و اينقوم خود را از بزرك همتان شمرند و اصحاب رجوليت خوانند.

و قوم اول بر قدر ضرورى اقتصار كنند و عوام باشند كه ايشان را بر آن مدح گويند و اكرام كنند و محبان كرامت نيز بود كه ارتكاب اين افعال كنند در طريق اكتساب كرامت و بدين اعتبار جباران باشند چه جبار محب كرامت بود با قهر و غلبه و چنانكه از خواص مدينه لذت و مدينه يسار آنستكه جهال، ايشانرا نيكبخت دانند و از مدن ديگر فاضلتر شمرند.

از خواص مدينه تغلب آنست كه ايشانرا بزرك همت دانند و مدح گويند و باشد كه اهل اين سه مدينه متكبر شوند و بديگران استهانت كنند و بر تتلف و افتخار و عجب و محبت مدح اقدام نمايند و خود را لقبهاى نيكو نهند و مطبوع و ظريف خود را شناسند و ديگر مردمانرا ابله و كژ طبع بينند و همه خلق را نسبت بخود احمق دانند، و چون نخوت و