در بابى كه گذشت ، مشركان ، كافران و ستمگران به عنوان كسانى كه دعا كردن براى آنان شايسته نيست ، معرّفى شده اند . پرسشى كه در اين باره قابل طرح است ، اين كه دعا در حقيقت ، خيرخواهى از خدا براى ديگران است . بنا بر اين ، چه مانعى دارد مسلمان حتّى براى كسانى كه با او هم عقيده نيستند و نيز براى انسان هاى ظالم و ستمگر ، خيرخواهى كند ؟ به هر حال ، آنها هم انسان اند . در اين باره ، اميرمؤمنان ، خطاب به مالك اشتر مى فرمايد : وأشعِر قَلبَكَ الرَّحمَةَ لِلرَّعِيَّةِ ، وَالمَحَبَّةَ لَهُم وَاللُّطفَ بِهِم و لا تَكونَنَّ عَلَيهِم سَبُعا ضارِيا تَغتَنِمُ أكلَهُم ، فَإِنَّهُم صِنفانِ : إمّا أخٌ لَكَ فِي الدّينِ أو نَظيرٌ لَكَ فِي الخَلقِ . [١] دل خويش را جايگاه رحمت براى مردم و مهر و لطف به آنها قرار بده و همچون جانورى درنده برايشان مباش كه خوردنشان را غنيمت بشمارى؛ زيرا آنان ، دو دسته اند : يا در دين تو با تو برادرند و يا در آفرينش با تو برابر . بى ترديد ، يكى از مصاديق بارز رحمت ، محبّت ، لطف و خيرخواهى براى كسانى كه راه درست زندگى را انتخاب نكرده اند ، دعا كردن براى هدايت و

[١] نهج البلاغه : نامه ٥٣ .[٢] ر .ك : ص ١٤٩ (كسانى كه پيامبر بر ايشان دعا كرد / دعاى پيامبر براى قوم خود) .[٣] هود : آيه ٧٥ .[٤] ممتحنه : آيه ٨ .[٥] الإقبال : ج ١ ص ٣٨٤ .[٦] ر . ك : ص ٦٧ (كسانى كه نبايد برايشان دعا كرد / ستمكار) .[٧] حلية الأولياء : ج ٦ ص ١٧٥ ، كنز العمّال : ج ١١ ص ١٩١ ح ٣١١٧٦ .[٨] رعد : آيه ١١ .