حكمت نامه پيامبر اعظم صلَّي الله عليه و آله - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٥٩

«احسان» كند ، گرچه فرد مقابلش بدو «بدى» كرده باشد . آنچه انسان را از فرو غلتيدن در زشتى ها ، نكبت ها و بدى ها نگه مى دارد ، «حيا (شرم)» است و اين است محتواى كلام پيامبر خدا كه : «اگر شرم نمى ورزى و آزرم ندارى ، هر آنچه مى خواهى ، بكن» . [١] به راستى ، آن كه پرده حيا را مى دَرَد ، زشتى را به اوج مى رساند . فصل شانزدهم ، از «حيا» و جايگاه آن در حيات انسانى و پيوند آن با ايمان و ... سخن مى گويد و در پىِ آن ، موضوع «حِلم (بردبارى)» آمده است كه مهم ترين واكنش انسان در زمان سركشى نفس و چموشى هاى «نفس امّاره» است . «دلْ رحمى» ، «مهروَرزى» و «مدارا» ، عناوينى است كه احاديث نبوى درباره آنها در فصل هاى بعدى عرضه شده اند و آن گاه ، سخن از «زُهد» است و ترغيب بدان ، و اهمّيت و بركات زهد ، با عناوينى چون : صلاح نفس ، وَرَع ، تحمّل دشوارى ها ، تقرّب إلى اللّه و ... . زمينه ها و عوامل زهد نيز در پايان فصل آمده است . «سخاوت» و حد و مرز آن و سخاوتمندترين انسان ها و آن گاه «شكر» و نقش آن در فزونى نعمت ها در فصل هاى بعدى آمده است . در فصل بيست و سوم ، از «صبر (شكيبايى)» سخن به ميان آمده است و جايگاه آن ، پيوند آن با ايمان و پيروزى ، گونه هاى صبر ، نشانه هاى صابران و پيامدهاى آن . «صدق (راستى)» و صادق ترين انسان ها ، موضوع بعدى مورد بحث است . فصل بيست و پنجم ، ويژه «صدقه» است با عناوين بسيار و موضوعات مختلف درباره ارزش و مرتبه صدقه ، پاداش آن ، حدّ و مرز حدود آن ، موارد و آثار آن و در نهايت ، آفات صدقه . اهمّيت «سكوت» و آثار آن ، «حُسن ظن» در زندگى ، عفاف ورزيدن و جلوگيرى