مى فرمايد : قَد أَحيا عَقلَهُ، و أَماتَ نَفسَهُ، حَتّى دَقَّ جَليلُهُ ، و لَطُفَ غَليظُهُ، و بَرَقَ لَهُ لامِعٌ كَثيرُ البَرقِ؛ فَأَبانَ لَهُ الطَّريقَ، و سَلَكَ بِهِ السَّبيلَ، و تَدافَعَتهُ الأَبوابُ إِلى بابِ السَّلامَةِ و مَنزِلِ الإِقامَةِ، و ثَبَتَت رِجلاهُ بِطُمَأنينَةِ بَدَنِهِ فى قَرارِ الأَمنِ و الرّاحَةِ بِمَا استَعمَلَ قَلبَهُ و أَرضى رَبَّهُ. [١] خِردش را زنده گردانيد و نفْسش را ميرانيد تا پيكر ستبر او لاغر شد و دل سختش به لطافت گراييد. فروغى سختْ روشن بر او تابيد و راهش را روشن ساخت و به راه راستش روان داشت. درها او را به آستان سلامت و سراى اقامت راندند و به آرامشى كه در بدنش پديد آمده بود، پاهايش در قرارگاه ايمنى و آسايش استوار بمانْد؛ زيرا دل خود را به كار وا داشت و پروردگارش را خشنود ساخت . بر اين اساس و بر مبناى آنچه در تعريف علم و حكمت حقيقى خواهد آمد ، علم و حكمت و عقل ، در متون اسلامى ، سه تعبير مختلف از يك نيروى نورانىِ باطنى و سازنده در وجود انسان اند . اين نيرو ، از آن جهت كه انسان را به تكامل مادّى و معنوى هدايت مى كند ، نورِ علم ، و به دليل آن كه از استحكامى برخوردار است كه خطاناپذير است ، حكمت حقيقى ، و به لحاظ آن كه انسان را به انتخاب كردار نيك ، وادار مى سازد و از لغزش هاى فكرى و عملى باز مى دارد ، عقل ناميده مى شود . بررسى زمينه ها ، عوامل ، آثار ، آفات و موانع علم ، حكمت [٢] و عقل ، [٣] به روشنى ،

[١] ر . ك : دانش نامه عقايد اسلامى : معرفت شناسى / ح ٦٤٧ .[٢] ر . ك : دانش نامه عقايد اسلامى : معرفت شناسى / بخش ششم : مبادى شناخت / فصل چهارم : خاستگاه الهام و بخش هفتم : موانع شناخت / فصل يكم : حجاب هاى دانش و حكمت و فصل دوم : آنچه حجاب ها را مى زدايد .[٣] ر . ك : دانش نامه عقايد اسلامى : معرفت شناسى / بخش دوم : خرد / فصل چهارم : عوامل رشد خرد / آنچه خرد را نيرومند مى سازد و فصل پنجم : نشانه هاى خرد و فصل ششم : آسيب هاى خرد و فصل هفتم : وظايف خردمند .