احاديثى كه حقيقت عقل را به نور ، تفسير مى كنند [١] و يا مبدأ پيدايش عقل را نور مى دانند [٢] و يا عقل را هديه الهى و اصل انسان مى دانند ، [٣] اشاره به اين معنا دارند . طبق اين احاديث ، انسان در ژرفاى هستى خود ، از نيرويى نورانى برخوردار است كه حيات روح او محسوب مى شود . اگر اين نيرو پرورش يابد ، انسان در پرتو آن مى تواند حقايق هستى را درك كند و حقايق محسوس را از نامحسوس ، حق را از باطل ، خير را از شر ، و نيك را از بد ، تشخيص دهد . اگر اين نيروى نورانى و اين شعور مرموز و پيچيده تقويت شود ، انسان از ادراكاتى فوق تصوّر ، برخوردار مى گردد و مى تواند با ديده غيبى ، در جهان غيب سير كند و اين چنين غيب براى او مبدّل به شهود مى گردد [٤] كه از اين مرتبه از عقل ، در متون اسلامى به «يقين» تعبير مى شود .

٢ . منشأ تفكّر

كاربرد ديگر «عقل» در متون اسلامى ، به عنوان منشأ فكر است . در اين كاربرد ، عقل به عنوان منشأ «الفطنة (زيركى)» و «الفهم (دانستن)» و «الحفظ (نگهدارى)» [٥]

[١] ر . ك : دانش نامه عقايد اسلامى : معرفت شناسى / بخش دوم : خرد / فصل يكم : شناخت خرد / حقيقت خرد و آفرينش خرد و نادانى .[٢] همان .[٣] ر . ك : دانش نامه عقايد اسلامى : معرفت شناسى / بخش دوم : خرد / فصل دوم : ارزش خرد / ارمغان خدايى و بهترين بخشش و بنياد انسان .[٤] ر . ك : دانش نامه عقايد اسلامى : معرفت شناسى / بخش ششم : مبادى شناخت / فصل يكم : ابزارهاى دانش و حكمت / دل .[٥] ر . ك : دانش نامه عقايد اسلامى : معرفت شناسى / ح ٥٥ .