حكمت نامه پيامبر اعظم صلَّي الله عليه و آله - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١٠٥

اين رو ، پيامبر گرامى اسلام مى فرمايد : العَقلُ عِقالٌ مِنَ الجَهلِ . [١] خرد، بازدارنده از نادانى است .

واژه «عقل» در احاديث اسلامى

محدّث بزرگوار ، شيخ حرّ عاملى رحمه الله ، در انتهاى باب «وجوب طاعة العقل و مخالفة الجهل (لزوم پيروى از عقل و نافرمانى از نادانى)» درباره معانى عقل ، چنين مى گويد : عقل ، در سخن انديشمندان و حكيمان، معانى بسيار دارد [٢] و با جستجو در احاديث، سه معنا برايش به دست مى آيد: ١ . نيرويى كه بِدان ، خوبى ها و بدى ها و تفاوت ها و زمينه هاى آنها ، شناخته مى شوند ، و اين، معيار تكليف شرعى است . ٢ . ملكه اى كه به انتخاب خوبى ها و پرهيز از بدى ها فرا مى خواند . ٣ . تعقّل و دانستن ، كه در برابر جهل (نادانى) قرار مى گيرد ، نه در برابر ديوانگى . بيشترين استعمال «عقل» در احاديث، معناى دوم و سوم اند . [٣] با تتبّع و تأمّل در مواردى كه كلمه «عقل» و كلماتِ هم خانواده آن در متون اسلامى به كار رفته است ، معلوم مى شود كه اين كلمه ، گاه درباره منشأ ادراكات انسان و گاه ، درباره نتيجه ادراكات او به كار رفته است ، كه در هر يك از اين دو نيز كاربردهاى مختلفى دارد .