اين احساس و الهام ، اساسى ترين بخش هديه معرفتى خداوند متعال به انسان است . در متون اسلامى ، مبدأ اين شعور مرموز كه احساس ارزش هاى اخلاقى را در انسان به وجود مى آورد ، «عقل» ناميده مى شود . از اين رو ، همه ارزش هاى اخلاقى ، جنود عقل ، [١] و همه ضدّ ارزش ها ، جنود جهل شمرده مى شوند .

توجّه به يك نكته

در برخى از كتب فلسفى ، درباره تفسير «عقل» ، سخنى به امام على عليه السلام نسبت داده شده كه منطبق با يكى از معانى «عقل» در فلسفه است . متن سخن ، اين است : العَقلُ جَوهرٌ دَرّاكٌ، مُحيطٌ بِالأَشياءِ مِن جَميعِ جِهاتِها، عارِفٌ بِالشَّى ءِ قَبلَ كَونِهِ فَهُوَ عِلَّةُ المَوجوداتِ و نِهايَةُ المَطالِبِ . [٢] خرد، گوهرى درك كننده است كه بر حقايق از همه جهت، احاطه دارد و اشيا را قبل از آفرينش مى شناسد . اين گوهر، علّت موجودات و پايان خواسته هاست . گفتنى است كه با همه تفحّصى كه در منابع حديثى در اين زمينه انجام گرفت ، مصدرى براى آن ، يافت نشد .

ب ـ كاربردهاى «عقل» به عنوان نتيجه ادراكات انسان

١ . شناخت حقايق

در متون اسلامى ، واژه «عقل» ، علاوه بر استعمال در مبدأ ادراكات ، در مُدرَكات عقلى و شناخت حقايق مربوط به مبدأ و معاد نيز به كار مى رود .

[١] ر . ك : دانش نامه عقايد اسلامى : معرفت شناسى / بخش دوم : خرد / فصل پنجم : نشانه هاى خرد / سپاهيان خِرد و نادانى .[٢] كلمات مكنونه ، فيض كاشانى : ص ٧٦ ، اتحاد عاقل به معقول : ص ١٢ ، شرح الأسماء الحسنى : ج٢ ص٤٦ .