وَ قاتِلُواْ فىِ سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَ لَا تَعْتَدُواْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠)
و در راه خدا با كسانى كه با شما مى‌جنگند، بجنگيد، [ولى‌] از اندازه درنگذريد؛ زيرا خداوند تجاوزكاران را دوست نمى‌دارد.
در شأن نزول اين آيه دو قول است؛ يك- اين آيه در باره صلح حديبيّه نازل شده است. ماجراى اين صلح اين است كه پيامبر اكرم (ص) به همراه اصحاب خود (حدود ١٤٠٠ نفر) براى انجام عمره- يا حج- رهسپار مكه شدند و چون به حديبيه (محلى نزديك مكه) رسيدند، مشركان مانع ورود آنان به مكه و انجام مراسم عمره شدند. در اين محل پيمان صلحى ميان پيامبر (ص) و مشركان منعقد گرديد كه براساس آن مسلمانان به مدينه بازمى‌گشتند و سال آينده به مدت سه روز مراسم را در مكه انجام مى‌دادند. چون سال آينده فرا رسيد، پيامبر (ص) و يارانش به سوى مكه حركت كردند، امّا نگران بودند كه قريش باز مانع ورود آنان گردد و با آنان بجنگد و پيامبر (ص) دوست نداشت در ماه حرام و محدوده حرم با مشركان بجنگد. آنگاه اين آيه نازل شد. دو اين آيه، نخستين آيه‌اى است كه در باره جنگ و جهاد نازل شده است. با نزول اين آيه، پيامبر اكرم (ص) با كسانى كه با او مى‌جنگيدند، مى‌جنگيد و از جنگيدن با كسانى كه با او نمى‌جنگيدند، پرهيز مى‌نمود. اين حكم همچنان ادامه داشت تا اينكه آيه ٥ سوره توبه [: اقتلوا المشركين حيث وجدتموهم ...] نازل‌گرديد. ١ ١. مجمع‌البيان ١- ٢/ ٥٠٩- ٥١٠؛ الكبير ٥/ ١٢٧- ١٢٨.
١. وجوب جهاد دفاعى: مراد از عبارت «الذين يقاتلونكم» كسانى‌اند كه براى ممانعت از انجام مناسك حج و يا ابتداءً با مسلمانان مى‌جنگند. ١ مراد از عبارت «و لا تعتدوا» نيز نهى از جنگ با كسانى است كه جنگ با مسلمانان را آغاز نكرده‌اند ٢. «قاتلوا» فعل امر است و بر وجوب دلالت دارد.
و قاتلوا فى سبيل اللّه الذين يقاتلونكم و لا تعتدوا ١. الكبير ٥/ ١٢٨.* ٢. مجمع البيان ١- ٢/ ٥١٠.