نهادند، در بين راه با خود گفتند: اشتباه كرديم؛ با آنان جنگيديم تا رمقى در ايشان باقى نماند، اما رهايشان كرديم.
برگرديم و به كلى نابودشان كنيم. چون چنين تصميم گرفتند، خداوند در دل‌هاشان بيم افكند و آنان از تصميم خود منصرف شدند. ١ دو- چون كافران بر مسلمانان چيره گشتند و آنان را شكست دادند، خداوند در دل‌هاشان بيم افكند كه در نتيجه آن، مسلمانان را رها كردند و بدون دليل گريختند. برخى مفسران نيز معتقدند كه اين آيه مختص روز احد نيست، بلكه وعده‌اى عام است؛ يعنى هر چند در روز احد شكست خورديد، اما خداوند پس از آن در دل‌هاى كافران بيم خواهد افكند تا مغلوب گردند و دين اسلام بر ساير اديان غالب آيد. ٢ ١. مجمع البيان ١- ٢/ ٨٥٧.* ٢. الكبير ٩/ ٣٢.
١. وعده الهى به امداد مجاهدان با افكندن بيم در دل‌هاى كافران: اين آيه به مؤمنان اين وعده نيكو را مى‌دهد كه به زودى با رعب و هراسى كه خداوند متعال در دل‌هاى كافران خواهد افكند، يارى و پيروز خواهند شد. ١ سنلقى فى قلوب الذين كفروا الرّعب‌ ١. الميزان ٤/ ٤٣.
٢. امداد غيبىِ رعب، از عوامل غير فيزيكى پيروزى پيامبر اسلام: از اختصاصات پيامبراكرم (ص) نسبت‌به پيامبران گذشته، يارى و پيروز شدن به وسيله امداد غيبىِ رعب است. ١ پيامبر اكرم، خود، در اين باره مى‌فرمايد: «من به اندازه مسافت يك ماه، به‌وسيله رعب، يارى و پيروز شدم». ٢ ظاهراً معناى روايت اين است كه كافران و مشركانى كه در شعاع مسافت يك ماه- كه با وسايل آن روزگار پيموده مى‌شد- بودند، از پيامبر بيم و هراس داشتند.
سنلقى فى قلوب الذين كفروا الرّعب‌ ١. نورالثقلين ١/ ٤٧٧.* ٢. مجمع البيان ١- ٢/ ٨٥٧.
٣. شرك ورزيدن به خدا، عامل هراس كافران در جنگ با مسلمانان: جمله «بما اشركوا باللّه» به معناى «بسبب اشراكهم باللّه» است، يعنى بيم و هراسى كه‌