نخواهد داد. اگر مى‌دانستيم جنگى به وقوع خواهد پيوست، شما را همراهى مى‌كرديم.
دو- برخورد با مشركان در خارج مدينه، جنگ نيست، بلكه خود را در مهلكه انداختن است. اگر چنين نبود، در جنگ شركت مى‌جستيم. ١ سه- ما جنگ نمى‌دانيم و با فنون جنگى آشنا نيستيم؛ اگر مى‌دانستيم، حتماً از شما پيروى مى‌كرديم. ٢ مراد منافقان هر يك از اين سه باشد، تنها، بهانه‌اى براى شركت نكردن در جنگ سرنوشت ساز احد بود.
قالوا لو نعلم قتالًا لا تّبعناكم‌ ١. الكبير ٩/ ٨٥.* ٢. مجمع البيان ١- ٢/ ٨٧٨؛ راهنما ٣/ ١٦٦.
٥. سرباز زدن از دفاع، از نشانه‌هاى نفاق ١: به هنگام هجوم دشمن، اگر عده‌اى با عذر تراشى و بهانه‌جويى از دفاع خوددارى كنند، نفاق ورزيده‌اند.
و قيل لهم ... او ادفعوا قالوا لو نعلم قتالًا لا تّبعناكم‌ ١. راهنما ٣/ ١٦٦.
٦. منافقان بهانه‌جو، در آستانه كفر: منافقان با بهانه‌جويى ماهيت خود را براى مسلمانان- كه تا آن زمان ناشناخته بود- آشكار كردند. آنان پيش از اين واقعه، در ظاهر به ايمان نزديك‌تر بودند، اما پس از آن، پرده از چهره خود برداشتند و مؤمنان آنچه از آنان نمى‌دانستند، دانستند. ١ ممكن است مراد از «هم للكفر يومئذ اقرب منهم للايمان» اين باشد كه منافقان در يارى، به اهل كفر نزديك‌تر بودند تا اهل ايمان؛ زيرا جدا شدنشان از لشكر اسلام، موجب كاستى مسلمانان و تقويت مشركان شد. ٢ هم للكفر يومئذ اقرب منهم للايمان‌ ١. مجمع البيان ١- ٢/ ٨٧٨.* ٢. الكبير ٩/ ٨٦.
٧. دوگانگى زبان و قلب منافقان در جنگ احد: منافقان اگر چه به زبان مى‌گفتند:
اگرجنگى درميان بود، از شما پيروى‌مى‌كرديم، ولى در قلب آنان اين مى‌گذشت كه اگر جنگى هم رخ دهد، همراه مسلمانان نمى‌جنگيم و پيامبر (ص) را يارى نمى‌كنيم. ١ احتمال ديگر اينكه، آنان با زبان، اظهار ايمان مى‌كردند و در قلب، كفر را پنهان مى‌كردند. ٢ قالوا لو نعلم قتالًا ... يقولون بأفواهم ما ليس فى قلوبهم‌ ١. مجمع البيان ١- ٢/ ٨٧٨.* ٢. الكبير ٩/ ٨٦.
٨. آشكار شدن بخشى از نفاق منافقان در جنگ احد: عالم‌تر بودن‌