داده شده است. ٣ نهى «فلا تولوهم الادبار» بيانگر حرمت فرار از مقابل دشمن است. ٤ خطاب در اين آيه عام است و حرمت فرار از مقابل دشمن، اختصاصى به جنگ بدر ندارد. ٥ يا ايها الذين آمنوا اذا لقيتم الذين كفروا زحفاً فلا تولّوهم الادبار ١. الكبير ١٥/ ١٣٧.* ٢. راهنما ٦/ ٤٤١.* ٣. المنار ٩/ ٦١٧.* ٤. الكبير ١٥/ ١٣٧.* ٥. الميزان ٩/ ٣٧.
٢. فلسفه حرمت فرار از مقابل دشمن: حضرت رضا (ع) در بيان علت و فلسفه حرمت فرار از مقابل دشمن مى‌فرمايد:
«خداوند متعال از آن رو فرار از زحف را حرام فرمود كه موجب سستى در دين، كوچك شمردن پيامبران و پيشوايان عادل و ترك يارى آنان بر ضد دشمنانشان ... و جرأت يافتن دشمن بر ضد مسلمانان و پيامدهاى آن يعنى كشته و اسير شدن آنان، و از بين رفتن دين خداوند و فسادهاى ديگر است ١».
يا ايها الذين آمنوا اذا لقيتم الذين كفروا زحفاً فلا تولّوهم الادبار ١. نور الثقلين ٣/ ٢٦.
فرار از جنگ:
حرمت ١؛ فلسفه حرمت ٢ وَ مَن يُوَلِهِمْ يَوْمَئذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيزًا إِلى‌ فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْوَئهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ المَصِيرُ (١٦)
و هر كه در آن هنگام به آنان پشت كند- مگر آنكه [هدفش‌] كناره‌گيرى براى نبردى [مجدّد] يا پيوستن به جمعى [ديگر از همرزمانش‌] باشد- قطعاً به خشم خدا گرفتار خواهد شد، و جايگاهش دوزخ است، و چه بد سرانجامى است! اين آيه در ادامه آيه قبل و تكمله آن است.
١. تأكيد خداوند بر حرمت و زشتى فرار از مقابل دشمن: تعبير به «دُبُر» در تهديد فرد فرارى و تعبير به «أَدبار» در نهى‌