فَإِنِ انتهَوْاْ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ (١٩٢)
و اگر [از جنگ‌] باز ايستادند، البته خدا آمرزنده مهربان است.
١. لزوم دست كشيدن از جنگِ با كافران در مسجدالحرام، در صورت دست كشيدن آنان از جنگ: واژه «انتهاء» به معناى خوددارى است و مراد از آن، خوددارى كافران از مطلقِ جنگ در مسجدالحرام است، نه خوددارى از مطلقِ جنگ پس از مسلمان شدن وبه اطاعت اسلام درآمدن؛ زيرا اين معنا در آيه بعد [: ... فإن انتهوا فلا عدوان ...] مراد است. به سخن ديگر، آيه موردبحث، قيدآيه قبل يعنى «ولا تقاتلوهم عندالمسجد الحرام ...» است. همچنين عبارت «فإنّ الله غفور رحيم» سببى است كه جاى مسبّب به كار رفته است تا علت حكم بيان گردد. ١ به سخن ديگر، به جاى اينكه خداوند متعال بفرمايد: اگرآنان‌دست از جنگ برداشتند، شما هم دست برداريد و با آنان نجنگيد، فرمود: اگر آنان دست برداشتند، خداوند آمرزنده مهربان است. بخشش خداوند متعال سببِ لزوم دست كشيدن مسلمانان از جنگ با كافرانى است‌كه دست از جنگ جهاد در آيينه قرآن(ج‌١) ٤٦ سوره بقره‌ مى‌شويند.
فإن انتهوا فإنّ اللّه غفور رحيم‌ ١. الميزان ٢/ ٦٢.
٢. لزوم دست كشيدن از جنگ با كافران، در صورت دست كشيدن آنان از شرك: متعلق انتهاء و خوددارى، كفر است [نه جنگ‌]. از اين رو، آيه بدين معناست كه اگر كافران توبه كردند و از شرك و كفر دست برداشتند، خداوند آنان را مى‌آمرزد و توبه آنان را مى‌پذيرد. ١ دليل اين احتمال اين است كه كافران با ترك جنگ به غفران الهى نمى‌رسند، بلكه با رها كردن كفر بدان نائل مى‌شوند. ٢ اگر مانند پيام قبل بپذيريم كه سبب جاى مسبّب نشسته است، با اين احتمال معناى آيه اين است كه اگر كافران از كفر توبه نمايند و شرك را رها كنند، مسلمانان بايد دست از جنگ با آنان بردارند.
فإن انتهوا فإنّ اللّه غفور رحيم‌ ١. مجمع البيان ١- ٢/ ٥١٢.* ٢. الكبير ٥/ ١٣٢.
آتش‌بس:
شرايط ١ پايان جنگ:
شرايط ٢ كافران:
جنگ با ١، ٢