جمع از فرار در آيه قبل، تأكيدى است بر حرمت گناه فرار و اينكه در اين گناه، فرد مانند جمع است. همچنين برگزيدن اين واژگان به جاى واژگان «ظَهر» و «ظهور»، براى نشان دادن زيادى زشتى فرار از مقابل دشمن است. ١ و من يولّهم يومئذ دبره ...
١. المنار ٩/ ٦١٧.
٢. فرار از مقابل دشمن، گناهى كبيره و مورد خشم خداوند: فرار از جبهه از گناهان كبيره است و خداوند [در اين آيه‌] براى آن وعده قهر و عذاب داده است. ١ فرارىِ از مقابل دشمن به دنبال پناهگاهى است كه از نابودى و كشته شدن بدان پناه ببرد، امّا خداوند او را براى اين كار اين‌گونه مجازات مى‌كند كه جهنم و عذاب دائم را مأوا و سرنوشتش قرار مى‌دهد؛ يعنى او را برخلاف هدفش از گناه فرار، مجازات مى‌كند. ٢ و من يولّهم يومئذ دبره ... فقد باء بغضب من اللّه و مأواه جهنم و بئس المصير ١. نور ٤/ ٣٠٣.* ٢. المنار ٩/ ٦١٧.
٣. جواز عقب‌نشينى تاكتيكى در ميدان نبرد: فرار از مقابل دشمن، در دو مورد، از حرمت و گناه بودن استثنا شده است؛ يعنى فرار از مقابل دشمن جز در دو مورد، حرام و گناه است: نخست، «متحرفاً لقتال» كه بدين معناست كه جنگجو براى فريب دشمن و اينكه به ظاهر نشان دهد فرار مى‌كند، از مكانى به مكانى بهتر از نظر جنگيدن برود و آنگاه بر دشمن يورش آورد، و دوم، «متحيزاً إلى فئة» كه بدين معناست كه جنگجو توان جنگيدن با دشمن را نداشته باشد و براى كسب توان لازم به گروهى از همرزمان خود بپيوندد تا به اتفاق آنان با دشمن بجنگد. ١ و من يولّهم يومئذ دبره إلّامتحرّفاً لقتال او متحيّزاً الى فئة ...
١. الميزان ٩/ ٣٧؛ مجمع البيان ٣- ٤/ ٨١٣؛ الكبير ١٥/ ١٣٧؛ المنار ٩/ ٦١٧.
تاكتيك: ٣ عقب‌نشينى:
موارد مجاز ٣ فرار از جنگ:
حرمت ١؛ زشتى ١؛ كيفر ٢