جمله «و ليعلم الذين نافقوا» عطف بر جمله «ليعلم المؤمنين» است. از اين رو، معناى آيه اين است: شكست شما در جنگ احد، براى شناخته شدن كسانى بود كه نفاق ورزيدند. ١ و ليعلم الذين نافقوا ١. مجمع البيان ١- ٢/ ٨٧٨؛ المنار ٤/ ٢٢٨.
٢. وجوب پيكار در راه خدا و يا دست‌كم دفاع از خود: در جنگ احد، عبدالله بن ابىّ و سيصد نفر از منافقان، لشكر هزار نفرى مسلمانان را رها كردند و به مدينه بازگشتند. در اين هنگام پيامبر (ص)- يا عبداللّه بن عمرو حزام، بنا بر اختلافى كه در اين باره هست- به منافقان فرمود:
«پيامبر و قومتان را در مقابل دشمن بى‌ياور نگذاريد؛ تقوا پيشه كنيد و بياييد در راه خدا بجنگيد يا دست‌كم از خود دفاع كنيد.» ١ جمله «أو ادفعوا» به معناى اين است: اگر در راه خدا نمى‌جنگيد، دست‌كم از حريم خودتان دفاع كنيد. ٢ از آنجا كه اين جمله مطلق است، دفاع از جان، مال، ناموس و سرزمين را شامل مى‌شود.
و قيل لهم تعالوا قاتلوا فى سبيل اللّه او ادفعوا ١. الكبير ٩/ ٨٥؛ مجمع البيان ١- ٢/ ٨٧٨.* ٢.
الميزان ٤/ ٦٠.
٣. برتر بودن پيكار در راه خدا از دفاع از خود: جمله «قاتلوا فى سبيل اللّه او ادفعوا»- كه در آن قتال فى سبيل الله بر دفاع مقدم داشته شده است- تصريح مى‌كند كه پيكارگران مؤمن (گوينده يا گويندگان اين سخن) خواسته دين (قتال فى سبيل الله) را بر خواسته دنيا (دفاع از خود) ترجيح دادند. ١ از آنجا كه قرآن كريم اين ترجيح را تأييد و امضا كرده و با آن مخالفتى ننموده است، معلوم مى‌شود كه پيكار در راه خدا از دفاع از خود برتر است.
قيل لهم تعالوا قاتلوا فى سبيل اللّه او ادفعوا ١. الكبير ٩/ ٨٥.
٤. بهانه‌جويى منافقان براى شركت نكردن در جنگ احد: پس از دعوت شدن منافقان به پيكار در راه خدا يا دفاع از خود، آنان بهانه آوردند و از شركت در جنگ احد خوددارى كردند. در اينكه مراد منافقان از جمله «لو نعلم قتالا لا تبعناكم» چيست، سه احتمال است: يك- اساساً جنگى رخ‌