اشاره دارد. از اين رو، اين آيه از مواردى است كه در آن، قرآن كريم واژه شيطان را در مورد انسان به كار برده است. جمله «فلا تخافوهم» نيز- كه به معناى فلا تخافوا الناس ... است- اين احتمال را تأييد مى‌كند. ٢ مراد از شيطان همان سوارانى‌اند كه [به دروغ و سفارش و تطميع ابوسفيان‌] مسلمانان را از آمادگى مشركان براى هجوم دوباره به آنان ترساندند. اينك اين پرسش مطرح است:
گروهى كه خداوند آنان را شيطان ناميده است، مؤمنان را ترساندند، پس چرا در آيه آمده است كه دوستانش را مى‌ترسانَد؟ پاسخ اين است كه آن گروه دوستان منافقش را مى‌ترسانَد تا به جنگ مشركان نروند؛ ٣ يعنى هر چند آنان همه مسلمانان را ترساندند، امّا، تنها، دوستانشان (منافقان) ترسيدند.
إنّما ذلكم الشيطان يخوّف اوليائه‌ ١. راهنما ٣/ ١٨٨.* ٢. الميزان ٤/ ٦٥.* ٣. الكبير ٩/ ١٠٢- ١٠٣.
٢. لزوم مقابله با تبليغات دشمن و جلوگيرى از تأثير آن: قرآن كريم با بيان تبليغات سوء دشمنان، با جمله «فلا تخافوهم و خافون» درصدد خنثى‌سازى توطئه‌هاى دشمن برآمد تا به‌مؤمنان نيز بياموزد كه بايد همواره با تبليغات دشمن به مقابله برخيزند. ١ إنّما ذلكم الشيطان يخوّف اوليائه فلا تخافوهم و خافون‌ ١. راهنما ٣/ ١٩٠.
٣. ترس از خدا و شجاعت در برابر دشمن، از لوازم و نشانه‌هاى ايمان: مقيّد شدن جمله «فلا تخافوهم و خافون» به جمله «إن كنتم مؤمنين» بدين معناست كه ايمان مقتضى آن است كه [شما پيكارگران مؤمن‌] ترس از خدا را بر ترس از مردم (دشمنان) ترجيح دهيد. ١ فلا تخافوهم و خافون إن كنتم مؤمنين‌ ١. الكبير ٩/ ١٠٣.
٤. ترغيب مؤمنان به جهاد با دشمنان دين: جمله «اگر ايمان داريد از دشمنان دين نهراسيد» خطاب به كسانى است كه مدعى ايمان‌اند و هدف از آن ترغيب آنان به رويارويى با دشمن است. ١ إنّما ذلكم الشيطان ... فلا تخافوهم و خافون إن كنتم مؤمنين‌ ١. راهنما ٣/ ١٩٠.
ايمان:
نشانه‌هاى ٣ جنگ روانى:
مقابله با ٢