أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جهَدُواْ مِنكُمْ وَ يَعْلَمَ الصابرِينَ (١٤٢)
آيا پنداشتيد كه داخل بهشت مى‌شويد، بى آنكه خداوند جهادگران و شكيبايان شما را معلوم بدارد؟
١. سرزنش برخى پيكارگران احد براى بينش نادرستِ رسيدن به بهشت بدون امتحان: خداوند متعال پس از بيان اينكه سنت دست به دست كردن ايام براى امتحان است، پيكارگران را به خاطر داشتن اين پندار نادرست كه «چون بر حق‌اند، همواره پيروزند و هيچ گاه شكست نخواهند خورد»، سرزنش مى‌كند. البته اين سرزنش متوجه پندار نادرست ديگر آنان يعنى ورود به بهشت بدون امتحان كه لازمه پندار نخست است، مى‌باشد. به سخن ديگر، اينان گمان مى‌كردند چون بر حق‌اند، بدون امتحان، در دنيا به پيروزى و در آخرت به بهشت مى‌رسند. اين گمان، مسبب و آن گمان، سبب آن است و در اين آيه، سبب جاى مسبب نشسته است. از اين رو، معناى آيه اين است: گمان مى‌كنيد پيروزى شما هميشگى است و هرگز آزمايش نمى‌شويد، بلكه بدون مشخص شدن سزاوار بهشت از غير آن، وارد آن خواهيد شد؟ ١ ام حسبتم أن تدخلوا الجنّة و لمّا ...
١. الميزان ٤/ ٣٠- ٣١.
٢. جهاد، عرصه شناخته شدن مجاهدانِ صابر: نصب «يعلم» به «أن» مقدّر دلالت مى‌كند كه «واو» در «و يعلم الصابرين» واو جمع است و اين بدين معناست كه محك آزمون اهل ايمان، جهادِ همراه صبر و پايدارى است. ١ مراد از «وَ لمّا يعلم الله ...»، اين است: هنوز جهادى كه بر شما واجب كرده، انجام نشده است ٢؛ زيرا خداوند از همه چيز پيش از وقوع آنها آگاه است. بنابراين، آزمون جهاد براى اين نيست‌كه خداوند مجاهدان صابر را بشناسد، بلكه براى آن است كه شناخته شوند.
ام حسبتم ... و لمّا يعلم اللّه الذين جاهدوا منكم و يعلم الصابرين‌ ١. راهنما ٣/ ٩١؛ الكبير ٩/ ١٩.* ٢. مجمع البيان ١. ٢/ ٨٤٦.