انگیزه سیاسی مأمون در ترویج مکتب ارسطوئی - حسینیبیان، سیدمهدی - الصفحة ٤٤ - توصیف عقل و جایگاه آن
شَِیْءٍ مَطِِیة وَ مَطِِیةُ الْعَقْلِ التَّوَاضُعُ[١] وَ كَفَى بِكَ جَهْلًا أَنْ تَرْكَبَ مَا نُهِِیتَ عَنْهُ.
اى هشام! به راستى براى هر چيز دلِیل است و دلِیل عقل، انديشيدن و دلِیل انديشه، خاموشى و سكوت است. براى هرچيزى مركبى است و مركب عقل، فروتنى است. براى نادانى تو همين مقدار بس كه تو مرتكب كارى شوى كه از آن نهى شدهاى.
ِیا هِشَامُ، مَا بَعَثَ اللَّهُ أَنْبِِیاءَهُ وَ رُسُلَهُ إِلَى عِبَادِهِ إِلَّا لِِیعْقِلُوا عَنِ اللَّهِ، فَأَحْسَنُهُمُ اسْتِجَابَةً أَحْسَنُهُمْ مَعْرِفَةً وَ أَعْلَمُهُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ أَحْسَنُهُمْ عَقْلًا وَ أَكْمَلُهُمْ عَقْلًا أَرْفَعُهُمْ دَرَجَةً فِِی الدُّنِْیا وَ الْآخِرَةِ.
اى هشام! خدا پيامبران و رسولانش را بر بندگانش مبعوث نكرد تا مراتب عقلانِیّت او را از جانب خدا بالاتر ببرند و دانشهاى خود را از كتاب و سنت بگيرند پس هركس نيكوتر بپذيرد معرفتش بهتر و هركس به دستورات خداوند داناتر است عقلش نيكوتر و آنكه عقلش كاملتر است مقامش در دنيا و آخرت بالاتر است.
ِیا هِشَامُ، إِنَّ لِلهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَِینِ: حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً، فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِِیاءُ وَ الْأَئِمَّةُ، وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ.
اى هشام! به راستى خدا بر مردم دو حجت دارد: حجت ظاهر و حجت باطن، حجت آشكار رسولان و پيامبران و امامانند و حجت پنهان عقل است.
١. المطِیة: الناقة التِی ِیركب مطاها اِی ظهرها و مطِیة العقل التواضع اِی التذلل و الانقِیاد.