انگیزه سیاسی مأمون در ترویج مکتب ارسطوئی - حسینیبیان، سیدمهدی - الصفحة ٤٣ - توصیف عقل و جایگاه آن
عَنْ سَبِِیلِ اللهِ).[١]
اى هشام! خدا اكثريت را نكوهش كرده و فرموده: «اگر بخواهى از اكثريت مردم زمين (با احساس بدون تعقل)، پيروى كنى تو را از راه خدا خارج مىسازند»...
ِیا هِشَامُ، إِنَّ لُقْمَانَ قَالَ لِابْنِهِ: تَوَاضَعْ لِلْحَقِّ تَكُنْ أَعْقَلَ النَّاسِ وَ إِنَّ الْكَِیّسَ لَدَى الْحَقِّ ِیَسِِیرٌ. ِیا بُنَِیَّ، إِنَّ الدُّنِْیا بَحْرٌ عَمِِیقٌ قَدْ غَرِقَ فِِیهَا[٢] عَالمٌ[٣] كَثِِیرٌ، فَلْتَكُنْ سَفِِینَتُكَ فِِیهَا تَقْوَى اللَّهِ وَ حَشْوُهَا الْإِِیمَانَ[٤] وَ شِرَاعُهَا التَّوَكُّلَ وَ قَِیمُهَا الْعَقْلَ وَ دَلِِیلُهَا الْعِلْمَ وَ سُكَّانُهَا الصَّبْرَ.
اى هشام! لقمان به پسرش گفت: تواضع کن در برابر حق تا عاقلترين مردم باشى و به راستى هوشمندِی در برابر حق ناچيز است». دنيا درياى ژرفى است كه بسيارى از مردم در آن غرق شدند اگر مىخواهى نجات يابى بايد كشتىات در اين دريا، تقواى الهى، ملوان آن ايمان و بادبانش توكل و ناخدايش عقل و رهبرش دانش و لنگرش شكيبائى باشد.
ِیا هِشَامُ، إِنَّ لِكُلِّ شَِیْءٍ دَلِِیلًا وَ دَلِِیلُ الْعَقْلِ التَّفَكُّرُ وَ دَلِِیلُ التَّفَكُّرِ الصَّمْتُ وَ لِكُلِّ
١. سوره أنعام، آِیه١١٦.
٢. فِی بعض النسخ «فِیه».
٣. يمكن أن يقرأ بفتح اللام و كسره، به نقل از مرآة العقول.
٤. «و حشوها» أِی مع ما ِیحشى فِیها و تملأ منها و الشراع ككتاب: الملاءة الواسعة فوق خشبة تصفقها الرِیح فتمضى بالسفِینة. و القِیم: مدبر أمر السفِینة.