انگیزه سیاسی مأمون در ترویج مکتب ارسطوئی - حسینیبیان، سیدمهدی - الصفحة ٤٢ - توصیف عقل و جایگاه آن
وَ قَالَ: (أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ ِیَسْمَعُونَ أَوْ ِیَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ[١] سَبِِیلًا).[٢]
و باز فرموده: (خطاب به کسانِی که غِیر خداِی ِیکتا را مِیپرستِیدند) «گمان مىبرى كه بيشتر آنها مِیشنوند و تعقل كنند؟ آنان نيستند جز مانند چهارپايان بلكه گمراهترند.
وَ قَالَ: (لا ِیُقاتِلُونَكُمْ جَمِِیعاً إِلَّا فِِی قُرىً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَِینَهُمْ شَدِِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّى ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا ِیَعْقِلُونَ).[٣]
و (خداوند در مورد افراد منافق و مردد) باز فرموده: «با شما دستهجمعى نجنگند از درون روستاى ديواردار جنگ ميان خودشان سخت است، و حال آنکه گمان مىبرى كه با هم هستند، دلهايشان از هم جداست، اين براى آن است كه هرگز عقل خود را به کار نمِیگِیرند...
ِیا هِشَامُ، ثُمَّ ذَمَّ اللَّهُ الْكَثْرَةَ، فَقَالَ: (وَ إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ[٤] مَنْ فِِی الْأَرْضِ ِیُضِلُّوكَ
١. چهارپاِیان وقتِی که در ِیک بِیابانِی رها بشوند، بهحکم هداِیت غرِیزه، به سمت منزل صاحب خود خواهند آمد؛ اما اِین بندگان گمراه خدا با اِینکه از نظر فطرت، فطرت خداِیِی دارند، علاوه بر اِین داراِی عقل و مُدرک کلِیّات و مکمل آن، پِیغمبران بزرگ را براِی هداِیتشان فرستادهاند، مع الوصف به تبعِیّت از هواِی نفس گمراه شدند، پس آنها گمراهتر از چهارپاِیان هستند.
٢. سوره فرقان، آِیه٤٤.
٣. سوره حشر، آِیه١٤.
٤. همانطور که در اِین آِیه مبارکه خاطرنشان شده، پِیروِی کردن از اکثرِیت، موجب گمراهِی از سبِیل خداست و به عبارت دِیگر: ملاک کِیفِیّت، «معقولِیّت» است نه کمِّیت. همانطور که در سوره «ملک»، آِیه٢ آمده است: (لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا).