مى‌كند اما همان طور كه اشاره شد آموزه‌ها، تعاليم و ارزش‌هاى دينى در قواعد و قوانين فقهى خلاصه نمى‌شود. بلكه در صورتى كه واژه‌هاى فقه و تفقه را از معانى معاصر آن كه اشاره به رشته‌اى خاص از علوم اسلامى دارد، جدا كنيم و معناى اوليه آنها را كه در قرآن‌[١] و منابع اسلامى به كار رفته است، اراده كنيم، مى‌توان با قاطعيت چنين گفت كه مردمسالارى دينى رويكردى فقه محور به سياست است به اين معنا كه امور سياسى اجتماعى هماهنگ با مجموعه تعاليم و ارزشهاى اسلامى رقم مى‌خورد كه فقه اصطلاحى معاصر بخشى اصلى آن است نه همه آن.

بنابر آنچه گذشت مراد از پسوند دينى در تلقى دوم از مردمسالارى دينى كاملًا روشن است اما نقش «دينى» در تصوير اول از مردمسالارى دينى مبهم است. مدافعان تز حكومت دموكراتيك دينى غير فقه محور معمولًا از تعابيرى نظير اينكه «در چنين حكومتى افراد دغدغه دين دارند» و يا اينكه «افراد منتخب فرهنگ دينى جامعه را محترم مى‌شمارند» براى توضيح وجه دينى بودن اين حكومت مردمسالار مدد مى‌گيرند. حال آنكه به گمان نگارنده اين تقرير ابهام‌آلود است. مراد از دغدغه دين داشتن يا احترام به فرهنگ دينى و ارزشهاى پذيرفته شده يك جامعه دقيقاً چيست؟ اين دغدغه اگر به معناى تلاش براى هماهنگ كردن و موزون ساختن تصميمات، قوانين و مديريت جامعه با آموزه‌ها و تعاليم دينى باشد پس در گوهر و ماهيت اين تلقى همان رويكرد فقه محور به مردمسالارى دينى خواهد شد. زيرا تقرير فقه‌محور دقيقاً همين مضمون را اراده كرده است و خواهان تناسب و همسو شدن اداره كلان جامعه با محتواى دين است. اين دغدغه اگر در حد گرايش درونى و تعلق خاطر صاحبان قدرت در چنين حكومتى به مذهب و دين باشد بى‌آنكه اين گرايش در نحوه تنظيم روابط اجتماعى و طريقه تمشيت امور تأثير و دخالتى داشته باشد بايد گفت اين تعلق خاطر باعث دينى شدن يك نظام سياسى نمى‌گردد.

[١] - براى نمونه آيه ١٢٢ سوره توبه مؤمنان را ترغيب مى‌كند كه از هر طايفه و جمعيتى عده‌اى خود را براى تعلم و آموختن معارف دينى( تفقه در دين) آماده كنند تا پس از توشه‌اندوزى براى هدايت قوم خويش به نزد آنان بازگردند. مراد از واژه تفقه در اين آيه فقط يادگيرى احكام فقهى نيست بلكه شامل مجموعه معارف دينى هم مى‌شود.« و ما كان المؤمنون لينفروا كافه فلولا نفرمن كل فرقه منهم طائفه ليتفقهوا فى الدين و لينذروا قومهم اذا رجعوا اليهم لعلهم يحذرون.»