احكام دخالت مى‌دهند، عقل و خرد انسان جايگاه ويژه‌اى مى‌يابد. در چنين ديدگاهى، عقل بشرى در حوزه‌هايى كه دين دخالت مستقيم نكرده است و به ذكر كليات (عام و مطلق و ...) اكتفا نموده است، آزاد گذاشته شده است؛ از جمله مواردى كه دين نسبت به آن ساكت و آن را به عقل- كه خود يكى از منابع شريعت است- واگذار كرده است، شكل حكومت اسلامى است كه به تبع شرايط زمانى و مكانى، متفاوت است. با توجه به اين ديدگاه، قلمرو دين با مشاركت سياسى و حقوق سياسى مردم سازگار است.

در هر صورت، هنر فقهاى اصولى اين است كه هوشيارانه كليات اسلامى را بر جزئيات متغير تطبيق مى‌دهند. از سوى ديگر، به اعتقاد شهيد محمدباقر صدر خداوند براى رشد عقلانى انسانها، منطقه آزادى را (منطقة الفراغ) قرار داده است تا خرد مسلمان در برابر شرايط متغير و زودگذر، انعطاف لازم را داشته باشد.

با اين تعبير، به نظر مى‌رسد كه شكل اداره حكومت و ... اولًا؛ بالذات جايگاهى عقلى و ثانياً؛ بالعرض جايگاه دينى داشته باشند و لذاست كه اسلام اكثر قواعد و صيغه‌هاى بيع را به همان شكل كه در ميان مردم متداول بود، امضا كرد و فقط در مواردى اندك كه عقل بشر قادر به كشف آنها نبود و يا آزمون بشر در آن مواردى كه موجب خطرهاى بسيار هولناكى مى‌شد، احكام تأسيسى آورده است. بنابراين، اسلام دين جامع است و از هيچ مسئله‌اى حتى حق رأى مردم در شكل حكومت و نظارت سياسى بر حاكمان فروگذار نكرده است؛ منتها مشكل كشف اين حقوق، به واسطه اجتهاد فقهى است و لذا امام خمينى (ره) مى‌گويد: «در اسلام دموكراسى مندرج است.»[١]

٣. قاعده لطف: براساس اين قاعده، هر آنچه كه انسان را از معصيت دور كند و به اطاعت نزديك نمايد، انجامش بر خداوند لازم و واجب است. قاعده لطف از سوى اكثريت متكلمان معروف عدليه و طرفداران حسن و قبح عقلى پذيرفته شده است و به روشنى بيان‌

[١] - امام خمينى، صحيفه نور، ج ٤، ص ٢٣٤.