مجموعه مقالات دومين همايش مردمسالارى دينى - جمعى از نويسندگان - الصفحة ٢٥٧
همين وضعيت حاكم است. اگر چه واقعيت عينى تنها ملاك تعيينعلمى و غيرعلمى بودن پديدهها بهشمار مىرود اما اين انسان است كه بايد صدق و كذب را معنى كند.[١]
پس از تفكيك مرزهاى انسانشناسى فردگرا و جمعگرا به منظور روشنتر شدن مفهوم «فرد انسانى» در انديشه ليبراليسم بايد تأكيد كرد كه از آنجايى كه هر نحله از نحلههاى فلسفى با دركى ويژه از انسان آغاز مىكنند، فيلسوفان ليبرال نيز از اين قاعده مستثنى نبوده و نيستند. هابز كه اولين پدر فكرى ليبراليسم محسوب مىشود، ويژگى كلى انسانها را در وضع طبيعى، رقابت براى افزايش قدرت مىداند. اما او با اين پيشفرض به دنبال بيان ويژگى ذاتى انسان بهعنوان موجودى زيادهطلب و حريص نيست. چرا كه پس از توافق انسانها در مورد استيلاى يك «لوايتان» و تفويض امور به آن قدرت فائق اين ويژگى انسانى تعديل مىشود. از طرفى حتى اگر كسى اين استدلال را براى غيرذاتى دانستن ويژگىهاى انسان هابزى نپذيرد باز هم نمىتواند بگويد در فردگرايى هابزى اثرى ذاتگرايى هست. چرا كه حقوق و ارزشهاى انسانىاى كه او تشريح مىكند با استناد به اين نوع پيشفرضهاى به ظاهر ذاتگرايانه صورت نمىگيرند.
اما در ميان فيلسوفان ليبرال جان لاك اولين فيلسوفى است كه به نقد ذاتگرايى مىپردازد. او در نقد خود از ذاتگرايى اين موضع را غيرقابل دفاع مىداند چرا كه هرگز نمىتوان تعيين كرد كه كدام يك از ويژگىهاى انسان و يا هر موجود ديگر ويژگىهاى ذاتى و كدام يك ويژگىهاى عرضى آن است. بلكه تعيين اين ويژگىها به قراردادهاى انسان وابسته است.[٢] بهعنوان مثال به سختى مىتوان گفت كه آيا رنگ جزء ذات فوتونهاى نورى است يا خير. اين به دليل بىاطلاعى از فوتونهاى نورى نيست بلكه به دليل ناآگاهى ما از
[١] - در همين حال برخى از انديشمندان سياسى معتقدند كه ليبراليسم با نوعى ذاتگرايى گره خورده است و انسانشناسى اين انديشه وصف آزادى را بهگونهاى تبيين مىكنند كه به يكى از ذاتيات وجود انسان بدل مىشود. براى نمونه مراجعه كنيد به:
Barbara Goodwin, Using Political Ideas) London: John Willey Sons, ٩٨٩١( p. ٩٣.
اما در مجموع اغلب انديشمندان ليبرال از هرگونه ذاتگرايى اين انديشه را مبرا مىدانند. رجوع كنيد به:
جانگرى، فلسفه سياسى آيزايا برلين، ترجمه خشايار ديهيمى( تهران: انتشارات طرح نو، ١٣٧٩)، ص ٢٧
[٢]
. Vere Chappell, Locke,) USA: Cambridge University Press, ٤٩٩١( p. ٠٠٢.