مجموعه مقالات دومين همايش مردمسالارى دينى - جمعى از نويسندگان - الصفحة ٢٠٤
دارند، توجه گرديده و تلاش شده است ديدگاه آنان درباره دو شاخصه مردمسالارى؛ يعنى آزادى و احزاب سياسى بررسى شود. از آنجايى كه مبانى اين دو متفكر متفاوت است، نتايج آن هم در مباحث سياسى- اجتماعى ملموس است.
آيتالله مصباح متفكرى است در نظام آموزشى حوزههاى علميه كه معتقد است اسلام دين جامعى است و هرآنچه را كه مورد نياز انسان و جامعه است در آن آمده است. او كه نگرشى فقهى و متنگرا دارد به مفاهيمى كه در زمينههاى فرهنگى و ارزشهاى تمدنى غرب شكل گرفته است نگاه مثبتى ندارد و آنها را با ارزشهاى دينى قابل جمع نمىداند. از نظر وى در اكثر مسائل دينى در طول ١٤٠٠ سال از زمان ائمه اطهار (ع) يك قرائت وجود دارد و در اين ديدگاه تنوّع كمترى ديده مىشود. ولى دكتر سروش نگرشى فقهى و متنگرا ندارد و بسيارى از امور مانند فرهنگسازى، تمدنسازى، نوع حكومت، شيوه اداره جامعه و ... را امرى غير ايدئولوژيك و بشرى مىداند و دين را با دستاوردهاى بشرى درباره دموكراسى، جامعه مدنى، احزاب و ... قابل جمع مىداند. وى با ديدگاه پلوراليستى كه در حوزههاى دينى و فرهنگى (سياسى) دارد و بيشتر متأثر از تمدن و ارزشهاى فرهنگ غرب است، تلاش مىكند بسيارى از مفاهيم شكل گرفته در غرب را با تمايلات دينى سازگار نشان دهد. او به راحتى پلوراليسم دينى و فرهنگى، تكثرگرايى سياسى، تساهل و تسامح، تنوع ارزشها، انواع تجربههاى دينى و ... را مىپذيرد و دموكراسى دينداران را مورد توجه قرار مىدهد.
از آنجايى كه مبانى فكرى و انديشهاى آيتالله مصباح و دكتر سروش متفاوت است، ديدگاههاى آنها درباره مردمسالارى هم بسيار متفاوت و مختلف است كه ما در اين نوشتار به دو مقوله آزادى و احزاب سياسى توجه كردهايم و ديدگاه آنان را بررسى كرديم.
پذيرش تكثرگرايى در عرصه سياسى (آزادى و احزاب سياسى) منوط به پذيرش حداقلى از تكثرگرايى اعتقادى، فكرى و فرهنگى است، در اين زمينه آيتالله مصباح تكثرگرايى اعتقادى (دينى، مذهبى و درون مذهبى) را نمىپذيرد و آنرا برخلاف عقل، دين و آيات قرآن مىداند و تنها تكثرگرايى در برخى مسائل جزئى اعتقادى و اختلاف فقيهان در احكام را