جهت‌گيرى‌هاى دولت، در اين تعريف مهم‌ترين ابعاد مشاركت سياسى دانسته شده‌اند. در بخش گذشته به بعد نخست مشاركت با ارجاع به آموزه‌هايى مانند: «امانت»، «امامت»، «ولايت» و مفهوم «بيعت» از ديدگاه اسلام پرداختيم. در ادامه به بررسى ديدگاه اسلام درباره ابعاد ديگر آن مى‌پردازيم. بررسى ديدگاه اسلام درباره شركت در فعاليتهاى سياسى- اجتماعى و تأثيرگذارى بر سياستها و جهت‌گيرى‌هاى دولت مستلزم تبيين سازوكارهايى است.

منابع و متون دينى بيشتر درباره سه سازوكار مهم سخن گفته‌اند: شورا، امر به معروف و نهى از منكر و جهاد. با توجه به ضرورت رعايت اختصار و نيز به‌دليل تناسب شورا با ديدگاه حاكم بر نوشتار حاضر، فقط ديدگاه اسلام را درباره شورا بيان مى‌كنيم، در پايان براساس اين مفهوم، برداشت خاص اسلام از مردمسالارى را توضيح مى‌دهيم.

شورا به مفهوم تضارب آراى مختلف و جهت‌گيرى نظرات مطرح شده در مورد يك قضيه و آزمون آنها از سوى صاحبان خرد براى رسيدن به نظر درست يا صحيح‌ترين و نيكوترين نظر است تا براساس آن عمل شود و بهترين نتايج حاصل گردد.[١] بر اين اساس شورا مفهومى سياسى دارد. به گفته فريد عبدالخالق، مقصود از شورا در اصطلاح سياسى حق امت و مشاركت سياسى آن در امور حكومت و تصميم‌گيرى است.[٢]

با توجه به اين تعاريف در صورت پذيرش چنين مفهومى از شورا در منابع و متون دينى، مى‌توان گفت كه اسلام نوعى نظام مديريت سياسى شورايى را به رسميت شناخته است كه بر اساس آن مى‌توان مشاركت مردمى را به‌عنوان يكى از مؤلفه‌هاى مردمسالارى دينى مطرح كرد. از اين رو بررسى آيات و روايات در اين‌باره ضرورى به‌نظر مى‌رسد.

«وَ الَّذينَ اسْتَجابوُا لِرَبِّهِمْ وَ اقاموُا الصَّلوةَ وَ امْرهُم شُوري بَينَهُم ...؛ آنان كسانى هستند كه دعوت پروردگارشان را اجابت كرده و نماز را بر پاداشته‌اند و كارهايشان با مشورت در

[١] - محمد عبدالقادر ابوفارس، حكم الشورى فى الاسلام و نتيجتها،[ بى‌جا]، دارالفراق، ١٩٨٧، ص ١٠

[٢] - فريد عبدالخالق، فى الفقه السياسى الاسلامى، قاهره: دارالشروق، ١٤١٩ ق، ص ٤١.