اين، بدان معناست كه دوره آخِرْزمان، دوره خيلى كوتاهى نيست و هيچ يك از اين حوادث، به تنهايى، همه دوره آخِرْزمان را پوشش نمى‌دهد؛ بلكه همه اين رويدادها، بخشى از آن هستند و در درون آن، روى مى‌دهند.

شايد اشكال شود كه در احاديثى از پيامبر اكرم، ايشان فاصله بعثت خويش و رستاخيز، يعنى كلّ آخِرْزمان را به اندازه فاصله ميان انگشتان اشاره و ميانه خود دانسته‌[١] و يا در حديثى ديگر، نسبت باقى‌مانده عمر دنيا را به مقدار سپرى شده از آن، مانند نسبت مدّت عصر تا غروب آفتاب به طول روز، دانسته است.[٢]

پاسخ آن است كه اگر مقصود حديث از عمر دنيا، دوره تاريخى و تمدّنى بشر باشد، آن گاه با توجّه به تاريخ چند هزار ساله بشر، بخش كوچكى از آن نيز چند قرن را در بر مى‌گيرد، و اگر مقصود، عمر طبيعى كره زمين و يا همه دنيا باشد كه ميليون‌ها سال تخمين زده شده است، آن گاه بخش كوچكى از آن، هزاران سال مى‌شود.

ترتيب تاريخى حوادث برشمرده شده نيز به روشنى نشان مى‌دهد كه دوره غيبت مهدى عليه السلام، ظهور امام و قيام و حكومت حضرت حجّت عليه السلام با آخِرْزمان، تطابق كامل ندارد؛ بلكه هر يك، بخشى از آخِرْزمان و قطعه‌اى از اين دوره تاريخى است كه در پى هم مى‌آيند. به سخن ديگر، آخِرْزمان، پيش از غيبت حجّت خدا، يعنى از روزگار محمّد صلى الله عليه و آله آغاز شده و تا دوره ظهور، ادامه دارد و روزگار قيام و حكومت و رجعت را پوشش خواهد داد، هر چند ممكن است انتهاى رجعت و حكومت بر پا

[١]. متن حديث، به نقل از امام صادق عليه السلام چنين است: صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله المِنبَرَ فَتَغَيَّرَت وَجنَتَاهُ وَ التَمَعَ لَونُهُ ثُمَ‌أَقبَلَ عَلَى النَّاسِ بِوَجهِهِ فَقَالَ: يَا مَعشَرَ المُسلِمِينَ! إِنِّى إِنَّمَا بُعِثتُ أَنَا وَ السَّاعَةُ كَهَاتَينِ قَالَ ثُمَّ ضَمَّ السَّبَّاحَتَينِ؛ رسول خدا صلى الله عليه و آله بر فراز منبر برآمد و در حالى كه رنگ از چهره‌اش پريده بود، رو به مردم فرمود: اى مسلمانان! بعثت من با قيامت مانند اين دو انگشتم، توأم است» و دو انگشت سبّابه خود را كنار هم قرار داد ...( الأمالى، مفيد: ص ١٨٨ ح ١٤).

[٢].« رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: بَعدَ ما صلّى العَصر، ما بَقي مِن الدنيا فيما مَضى منها إلّاكَما بَقي مِن يَومِكُم هَذا فيما مَضى منه»( تاريخ الطبرى: ج ١ ص ١٠).